Advertisements
Wed. Sep 26th, 2018

ራስን ፍለጋ እና ትዝብት- 1

“ አስፋ ጫቦ  የተባ ብዕር ስለነገም ቢናገር!” በሚል ይገረም አለሙ የጻፈው በየድሕራተ ገጾች ወጥቶ ነበር። እኔ መውጣቱን  የሰማሁት በስልክ ከእመቤት አሰፋ ነበር። “በላይ መጀመሪያ ሥራ ቦታ አንብቦት ነገረኝና አንብቤ አሁን ልጆቹ እያነበቡት ነው…” አለች። በላይ ባለቤትዋ ነው። ”ምንድነው የሚለው?” አልኳት። ”ብቻ አንብበው ጥሩ ነው የጻፈው። ሥነስርዓት ያለው ሰው ነው” አለች። ሥነስርዓት የምትለው የአያቷ የማቱኬአጆ መለኪያ (ሰው መመዘኛ) መሆኑ ነው። ማቱኬ ነች ያሰደገቻቸው። በማቱኬ ቤት፣ ልጆቿን፣ ዘመድ አዘማድም ጨምሮ፣ ሰው ሁሉ በሁለትይመደባል። ሥነስርዓት ያለውና ሥነስርዓት የሌለው!

ከስልኩ መልስ እኔም አነበብኩት። ከዚህ ሌላ ብዙ ወዳጆቼና ጓደኞቼም ደውለው አስተያየት ሰጡ። እዚህ ከአሜሪካ፣ ከኒውዚላንድ፣ ከአውስትራሊያ፣ ከአዲስ አበባ፣ ከካናዳም ደውለው ተነጋገርንበት።በመጠኑ ይለያይ እንጅ ተቀራራቢ አስተያየት ነበር የሰጡት።የተለመደው“ጠርጥር ገንፎም ውስጥ አይጠፋም ስንጥር!” የሚለው ለስለስ ባለ መልኩ ነበረበት። “ለመሆኑይገረም አለሙ ማነው? ምን ፈልጎነው?” የሚለው አይነት መሆኑ ነው።

እኔ ይህንን አይነቱን “ማነው? ምን ፈልጎ ነው?” የሚለው አይነት ውስጥ ገፍቶ ካልመጣ በስተቀረ አልገባበትም። እዚያው ተጽፎ ወይም ተቀርጾ የተቀመጠውን ለበጎ ነው (Posetive Outlook) በሚል አይቼ ተገቢ የመሰለኝን ተመን እሰጣለህ።”ማነው?” ለሚለው ሰው መሆኑ በቂ ነው። “ምን ፈልጎ ነው (Motive)?” የሚለውን አላጠያይቅም።

ሁላችንም አንድ አይነት ነገር ላንፈልግ እንችላለን። የምንፈልገው አንድ አይነት ነገር ቢሆንም ግላዊ ቅላጼና ቃና ሲጨመርበት የተለየ ሊመስል ይችላልእንጅ አንድ ነው። አባይ፣ አዋሻ የብዙ ተፋሰስ ወንዞች (Tributaries) ውጤት ናቸው። አደፍራሽ ጎርፍና ናዳ የሚፈጥር ጉዳንጉድ ይዘውየተቀላቀሉ ጅረቶችም ይኖራሉ። በትግስት ከተያዘ፣ ማለትም ረባዳው መሬት ላይ ሲደረስ ያ ላይዘልቅ የተሳፈረው ግሳንግስ  በየእዳሪው ይጣልና ይዘቅጣል። ዘላቂው አባይ ሱዳንንም ግብጽንም እያለማ ወደ ባሕር ይገባል።

ለጠጥከው እንዳልባል እንጅ ዲሞክራሲ ወይም ዲሞክራሲያዊ ውይይት የሚሉት የሐሳብ መንሸራሸርና ማንሸራሸር ከዚህ ጋር የሚሔድ ይመስለኛል። የጠራው ይዘልቃል! ግብስብሱ ይሰምጣል ወይም ይዘቅጣል! ብቻ ለማለት የፈለኩት ይገረም አለሙንም ሆነ ማንንም፣”እንዲህ ያሰኘው የውስጥ ምክንያቱ (Motive) ምንድነው?” ብዬ አላጠያይቅም። ግለስቦችን የሚገፋቸውን ምክንያት ለነሱ እተዋለሁ። አስፈላጊ ሆኖ ሲገኝ ከፍተን እንድናየው የምንገደድ ይመስለኛል። ሰው ምክንያታዊነትና (Reasonable and Rational) የውስጥ ግፊት(Motive) ካሌለውማ ”ጉድ ፈላ!” ወደማለት ሳይወስደን የሚቀር አይመስለኝም። ሰው ሊያሰኘው ከሚገባው ውስጥ መሠረታዊና ዋንኛ ቅመማት ተነፍጓል እንደማለት የሚሆን ይመስለኛል።

ይገረም አለሙ ስለ እኔ ጽሁፎች ብዙ ነገር አንስቷል። ሁሉንም  ባይሆነ ዋናና (በኔግምት) መልስም፣ ማብራሪያያና ከመጋረጃው ጀርባ የነበር ምክንያት የሚመስሉኝን ለመመለስ እሞክራለሁ።

****

ይገረም አለሙ “የእገሌ ጽሁፍ ኮርኩሮኝ ነው ብቅ የምለው… በቅርቡ ደግሞ  ልጽፍ ብዬ አስቤ ሳይሆን ብልጭ ሲልብኝ ወይም ሲልልኝ ነው የምጽፈው ብለው እቅጩን ስለነገሩን…” ከሚለው ልጀምር።ይገረም  የጠቀሰው ያልኩትን ነው። እውነትም ነው! ይህ “ብልጭ ሲልብኝ!” የሚለው ነው የዚህን ጽሁፍ ርዕስ ራስን ፍለጋ ያሰኘው።

አሁን ወደ ሁለት ዓመት ሊሆነው ነው። በአንድ ወዳጄ ምክር አንድ ኮሌጅ ውስጥ የሥነልቡና ሳይንስ (Psychology) ትምህርት ተከታተልኩ። የወዳጄ ምክር የሚለው “አስተማሪው (ፕሮፌሰሩ) የሥስነልቦና ሐኪም (Psychiatrist) ሆኖ ለ25 አመት የሰራ ነውና ይጠቅምሐል!” የሚል ነው። ለጠቅላላ እወቀት (General Knowledge) እንደማለት ነው። ተመዘገብኩና ተካፈልኩ። ከሁለተኛው ሳምንት በኋላ ጥያቄ አበዛሁ መሰለኝ። ወደሶስተኛ ሳምንት ገዳማ “ሚስተር ጫቦ ሁለተኛ እንዳትጠይቅ!” አለኝ። ደንግጬ “ምን አጠፋሁ?” ብለው “ያጠፋኸው ነገር የለም። ጥፋቱ ያለው እምነትህ ላይ ነው። መልሱ እዚህ መመሪያው መጽሐፍ (TextBook) ውስጥ ያለ መስሎህ ነው። ወይም እኔን ያውቃል ብለህ ነው። አናውቅም! የሰው ልጅ አእምሮ፣ ጭንቅላት (Brain)፣ ብትፈልግ አንጎል (Mind) እንዴት ነው የሚሰራው? ለመሆኑ አንጎል (Mind) ጭንቅላት (Brain) የሚባለውስ ምንድነው? ለመሆኑ የምናስበውና የምናመዛዝነው በአንጎላችን ነው? በልባችን? ወይ በስሜታችን? ወይ በኩላሊታችን? ወይም በአንጀታችን?  ይህንን ለመለየት ጥናቱ ቀጥሏል! ይህ መጽሐፍ ከአንድ አመት በኋላ በሌላ ይተካ (Obsolite or Revised) ይሆናል። እኔ የማውቀውም እንደዚያው! አሁን ጥናቱ ያተኮረው ድሮ በትእቢት (Supriority)፣እኛው ብቻ እናውቃለን ተሞልተን፣ ንቀንና ኋላ ቀር ብለን በተውናቸው ሥልጣኔዎችና ሕዝቦች ታሪክ፣ተረት፣ እምነት ላይ ነው። “ያንን ያሉትን ለምን አሉ?” ያንን ያመነቱን እንደዚያ ለምን አመኑ?” የሚል።ለጊዜው የምናውቀው፣ ሰው የሚያስበው በጭንቅላቱ ወይም በአንጎሉ ሳይሆን፤ ወይም ብቻ ሳይሆን የሰራ አካላቱ ውስጥ ያሉ የተለያዩ ብልቶች በጋራ መሆኑን ነው። እንዴት ነው የተቀናጀው? ለዚህ ገና “ከማወቁ በር” (The Tip of the Iceberg) ላይ ነን!” አለ። ወይም ያለውን ሳሳጥረው ይህንን ይመስላል።

“ያንን ያሉትን ለምን አሉ፧” ”ያንን ያመኑትን እንደዚያ ለምን አመኑ?” የሚለውን የኛ ሰው በየቀኑ የሚለው ነው። “ዛሬ ሆዴን ባር ባር አለው! ከአንጀቴ ነው የምናገረው! ልብ ያለው ልብ ያድረገው! ልቤ ጠረጠረ! ዛሬ ቀፈፈኝ! እና የመሳሰለውን ሲል ይህንኑ ማለቱ ነው። አንዳንዴ “ነገሩ ራስ ያዞራል!” ሲል ወደአንጎል፤ ወይ ወደጭንቅላት ወይም ራስ (የፈለገው ስም ይኑረው) መሔድ መሆኑ ነው። ሁለንተናችን ለምንለው፣ ለምናደርገው፣ ለማናደርገው ሁሉ ተባባሪና ተሳታፊ መሆናቸውን የሚያመለክት ነው።

እንግዲህ “ብልጭ ሲልብኝ እጽፋለሁ!” ማለቴ፣ “ከአንጀቴ ነው!” ማለቴ መሆኑ ይመስለኛል። ከሆነ ደግሞ ሳይንሱም ባሕሉም ይደግፈኛል ማለት ነው። ፈረንጅ ሁሉ ማለት አለማለቱን አላውቅም እንጅ አሜሪካኖቹ፤ “ሰውነትን አዳምጠው! አይዋሽም እውነቱንም ይነግርሃል! (Listen to Your Body! It will Tell You the Truth!) የሚሉት አላቸው። እኔ ስጽፍ ሰውነቴን አዳምጭ፣ ያንን የነገረኝን “የኔን እውነት!” መጻፌ ነው ማለት ነው። “የኔ እውነት!” የኔ ቢሆንም፣ ያንን እውነት ከሌሎችም ጋር እጋራለሁ ማለት ነው። እንዳልኩት ማንም ሰው ብቸኛና አንድ ደሴት አይደለም። ከልዩነታችን ይልቅ አብረን የምንጋራው ያመዝናልና።

****

ሌላው ይገረም አለሙ ጽሁፍ ላይ ያስተዋልኩት “ነካ ነካ አድርጎ እመልስበታለህ ብሎ ሳይመለስበትም ይቀራል“ የሚለው ነው። ይህም እውነት ነው! ለማስረዳት ልሞክር።

አስተማሪ ለመሆን ነበር ብቸኛ ምኞቴ። ሻሽመኔ ስምንተኛ ክፍል ስንፈተን “ሰከንደሪ ማዶ!” (ያኔ ሰከንደሪ ማዶ፣ ይጥላል በርዶ የሚል ዘፈን ብጤ የነበር ይመስለኛል)። ምን ለመማር እንደምትፈልግ ሶስት ይሁን አራት ትምህርት ቤትና አይነት ምረጥ የሚሉት ነበራቸው። እኔ ሁሉንም “መምህራን ማሰልጠኛ” ብዬ ሞላሁ። እግረመንገዴንም ሐረርንም ለማየት። በስምም ቢሆን የማውቀው መምሕራን ማስልጠኛ የነበረው ሐረር ነበርና! ከዚህም ሌላ ስምንተኛ ክፍል እያለሁ አስተማሪ በጎደለ ጋሽ ሚካኤል፣ዳይሬክተሩ ይልከኝ ነበር። ሐረር አይሆን እንጅ መምሕራን ማሰልጠኛ አዲስ አበባ ኮከበ ጽባሕ ደረሰኝ። የዚያን አመት መከፈቱ ነበር። ሁለተኛ ድረጃ ትምህርቴም ከአስረኛ ክፍል አላለፈም። የመምህርነት ትምህርቱም ያሰብኩትን አይነት አልሆነም። Education የሚል የሚያስተምር የዞረበት የሚመስል ሲድኒይ የሚባል ሕንድ ነበርና አንዱ ምክንያትም ያ ሊሆን ይችላል። ባሕር ዳር በሌላ ሙያ ሥራ ሔጄ እዚያም በትርፍ ጊዜ 7ኛ፣ 8ኛ አስተምር ነበር። ዲሬክተሩ ሐረገወይን የካርምቦላም የቢራም ጓደኛዬ ስለነበረ ሊሆን ይችላል። ዩኒቨርሲትም ስገባ የገባሁት ልክ እንደኮከበ ጽባሁ Faculty of Education ነበር። አልጥም አለኝና ወደሕግ ቀየርኩት። ይህንን  ማምጣቴ እዚያም እዚያም መረጃ ለማምጣት መሔዴና የመሳሰለው አስተማሪ ሊሆን ፈልጎ የተቀጨው ፍላጎቴ እየገባበት ሳይሆን አይቀርም እላለሁ። ከሰው ጋር ሳወራም ሆነ ብዙ በተሌቪዥንና ራዲዮ የሰጠሁትን ቃለ መጠይቅ ያዳመጠ ይህንን አንዳንዴ ሀራምባና ቆቦ የመርገጥ ነገር የሚያይ ይመስለኛል።

አንድ ሌላ ለዚህ ሀራምባና ቆቦ (እኔ ነኝ ያልኩት) የመርገጥ ነገር ምናልባትም ከአንባቢዎቹ ጋር ተሰባስበን የምናወጋ ስለሚመስለኝም ይሆናል።የሚያነቡኝ ሳይሆን የሚያዳምጡኝ ሳይመስለኝ አይቀርም። “ብልጭ ሲልብኝ!” ወረቀት አነሳና ወይም ወደኮምፒውተር እሔድና የሆነውን እናገራለሁ። ወይም እላይ “ከአንጄተ ነው!” ያልኩት መሆኑ ነው። በምጽፍበት ጊዜ እኔ እዚያ ያለሁ አይመስለኝም። ያለው አስፋ ቃል ተቀባይ(Trnscriber) ወይም ጸሐፊ ነው። የተነገረውን እንዳለ ያስፍራል። ልክ ጽፌ ስጨርስ አለቀ ማለት ነው። የቃል ተቀባይነቱ ሥራ አለቀ ማለት ነው። ተመልሽ ፊደልም ሆነ ሌላ ግድፈት ካለ ማስተካከሉ ወይ ይደክመኛል፤ ወይም ያስጠላኛል፤ ወይም “እኔ ቅድም ሥራዬን ጨርሻለሁ!” የማለት ነገር የሚመጣብኝ ይመስለኛል። ከዚህ የተነሳ በጻፍኳቸው ውስጥ ብዙ የፊደል ግድፈት ይገኛል።

የሀራምባና ቆቦው ሌላው ምክንያት አንድ ሰው ከሌላ ወይም ከሌሎች ጋር ሲያወራ እየተናጠቀ ወይም እየተቀባበለ ብልጭ የሚለውን እየጨመረ እየቀነሰ እንደአመጣጡ ስለሆነ በጽሁፌ ውስጥ የሚታየው “ነካክቶ ማለፍ፣ ያንንም ያንንም መነካካት” እዚያው ቁጭ ብሎ ከማውጋት ጋር የሚገናኝ ይመስለኛል።  ይህ መልስ  መላምትነት የሚያጣው አይመስለኝም።

ይህ “እመለስበታለህ!” ብሎ አለመመለስ ሳይንሳዊ መሠረት፣ የተፈጥሮ ህግ የሚገዛው ይመስለኛል። የምናውቀውን የምናስቀምጥበት ጊዚያዊና(Short Memory) ዘላቂ (Long Term Memory) ሳጥን አለ። ዘላቂ የምንለው ዘለዓለማዊ ባይሆንም እንደጉዳዩ ክብደት ከዘመናት በኋላም፣ አንዳንዴ በልጅነታችን የሆነውን እናስታውሳለን። ጊዚያዊው ሳጥን ውስጥ የሚቀመጠው ከደቂቃ ወይም አንዳንዴድ ከስኮንዶች በኋላ ሊተን ይችላል። “አሁንኮ ምላሴ ላይ ነበር!” ስንል ያንን ማለታችን ነው። ይህ የተፈጥሮ ህግ ዛሬ እዚህ ከገባሁበትም ለመውጣት አገለገለኝ ማለት ነው!

****

ጥያቄዎቹና መልሶቻቸው

ይገረም አለሙ ስምንት ጥያቄዎች ሰንዝሮልኛል። ከአንድ እስከ አራት ያለው ጥያቄ ተቀራራቢነት ያለው ስለመስለኝ አንድ መልስ ልስጥ ፈለግሁ። ተቀራራቢነቱ  “በጽሕሁፎችህ ውስጥ “ያም ሆነ፤ ይህም ሆነ እያልክ ነካክተህ ተውካቸው እንጅ እንዲህ ቢሆን፤ እንዲያ ቢሆን የሚል ቁልጭና ጥርት ያለ ምስል ጠልቀህ አልሳልክም“ የሚል ነው። ቃል በቃል ባይሆንም መንፈሱ ይኸው ይመስለኛል። አባባሉ በከፊል ልክ ነው። በከፊል ልክ አይደለም። ለማስርዳት ልሞክር።

አሁን ወደሁለት አመት ይጠጋዋል። ዋሺንግቶን ዲሲ ሔጀ ነበርና ያሬድ ጥበቡ “መወያየት መልካም“ በሚለው ፕሮግራሙ ለረዥም ሰአታተ ጠይቆኝ ነበር። ከውልደቴ፣ እደገቴ ጀምሮ እስከአሁን ዝቅጠት ድረስ። እኔ ተከታትዬ አላዳመጥኩትም። የራሴው ስለሆነ የምማረበት አዲስ ነገር የለውም በሚል ይመስለኛል። በዚህ ሰሞን በሆነ ምክንያት youtube ስገባ ያ ከያሬድ ጥበቡ ጋር ያደረግነው ”መወያየት መልካም“ እዚያ ተለጥፎ አብዛኛውን ቦታ ይዞ አገኘሁት። ከዚህም በላይ ከ35,000 በላይ እስካሁን አዳምጦታል የሚልም አነበብኩና እስቲ እኔም ላድምጠው ብዬ አንድ ሶስቱን ያክል አዳመጥኩ። በስድስት ክፍል ተከፋፍሎ ነበር የቀረበው።

እኔ ሳዳምጠው ወደድኩት። እንደዚያ በዝርዝርና በጥልቀት መሔዳችን ትዝ አይለኝም ነበር። የነበረውን የኦሮሞ እንቅስቃሴ ይዳስሳል። ይህ የሆነው የአሁኑ ሕዝባዊ አመጽ ከመጀመሩ ከአመት በፊት ነበር።

ይሕ ሕዝባዊ አመጽ እንደሚነሳ በግልጽና በማያሻማ ተናግሬአለሁ። በሁለት ምሳሌ ነበር ያስረዳሁት። በደርግ ዘመን “ውስጥ ውስጡን ሲብላላ ቆይቶ የካቲት 1966 አብሮት ፈነዳ” የሚለውንና  “መከራ ሲመጣ አይነግርም አዋጅ፤ ሲገስግስ አድሮ  ከተፍ ይላላል እንጅ!” የሚለውን። በነዚህ  ምሳሌዎች ወያኔን “የመጥፊያህ ቀን ተቃርቧልና መጀመሪያ ራስክን አድን። ለራስህ መዳን የምታደርገው ከተነጋገርነበት ዘልቆም ለጋራ ቤታችን መዳንም ይረዳል” የሚል ነው። ለማጋነን ብፈልግ “ትንቢት ተናገረ” ተብሎ ሊውሰድ የሚችል ይመስለኛል። ተቃዋሚ ፓርቲዎች ላይም ያተኮረ ረዥምና ሰፋ ያለ ትንተናና ምክርም ሰጥቻለህ።

ይህ “የመወያየት መልካም” ፕሮግራም የተላለፈው በድሕረገጾች ላይ ነው። ከዚህም የተነሳ ምንም እስከዛሬ ከ35,000 በላይ ሕዝብ ያዳምጠው እንጅ ይገረም አለሙን ጨምሮ ብዙዎች ያዳመጡት አልመስለኝም። በዚህ ጉዳይ ላይ የምሰጠው ምክር ወይም ማሳሰቢያ ቢኖር እባካችህ “መወያየት መልካም” ቃለ መጠይቅ አዳምጡት የሚል ነው። እኔ በዚህ ድሕራተ ገጾችን በመኮርኮር ይህንንም ያክል የላቀ እውቀት የሌለኝ youtube ላይ ያለችግር ማግኘት ከቻልኩ ለአብዛኛው ሰው ቀሎ የሚታይ ይመስለኛል።

*****

ሌላው የይገረም አለሙ ጥያቄ “አሁን ባለው ሕዝባዊ አመጽ ጉዳይ በቀጥታ ለምን አትጽፍም?” የሚል አንድምታም አለው። በነሐሴ ወር 2008 አንድ “ግልጽ ደብዳቤ” ለኢትዮጵያ መንግስት መሪዎች የተዘጋጀ ረቂቅ ለመነጋገሪያ ርእስ ይሆናል በሚል፤ ከዚያም ተነስቶ የአማራጭ መንገድ አዘጋጆች ማደራጀት የሚችል የሽምግልናና የሁከት አስወጋጅ አካል (Conflict/Dispute Resolution) ለማቋቋም በማሰብ ለዚህ ይመጥናሉ ለምላቸው ወደ አስራ አምስት ለሚሆኑ በቅርብም፣ በሩቁም፣ በስምም ለማውቃቸው በEmail ላኩኝ። ከአንድ ሰው በስተቀር ደርሶኛል የሚል ተራ መልስ የሰጠኝም አልነበረም። የዚህ የአንዱ ሰውዬ መልስም የለበጣ ነበር። ይህንን “ግልጽ ደብዳቤ” አደባባይ ላይ እንዲነበብ ሰሞኑን ከትንሽ ማብራሪያ ጋር ድሕረገጻት ላይ እለጥፋለሁ። ለአዲስ አድማስም እልካለሁ።

ከዚያ በኋላ ይህ “የሕዝብ አመጽ” የ”አማራ”ና “የኦሮሞ” “ምሁራንና ብሔርተኞች ነን” የሚሉ ፈለፈለ። ሁሉም የዚህ “የሕዝቡ አመጽ ጠንሳሽ አነቃናቂ፣ መሪ እኔ ነኝ!” የሚል ሆነ። ከዚህም ሌላ ይህ ግልጽ ደብዳቤውን ከላኩላቸው ወዳጆቼ ሌላ በግል የማውቃቸው፣ ቢያንስ በሳምንት አንዴ ስልክ የሚደውሉልኝና የምደውልላቸውም ሰዎች ሸሹኝ። እንኳንስ ስልክ ሊደውሉ ስደውልም አላነሳም አሉ። አንዳንድ የሕዝብ መገናኛዎች (Massmedia) እኔንም ስልኬንም አናውቅም ያሉ መሰለኝ። በዚህ ላይ የሚጽፉትንና የሚናገሩትን ሳነበው ሳዳምጠው “ይህ የመጨረሻው እውነት ነውና ወይ ተከተለኝ ወይም አርፈህ ተቀመጥ! ያለበለዚያ…!” የሚል አንድምታም ያለው ሁኖ አገኘሁት። በዚህ ላይ “የሚያልፍ ቀን የማያልፍ ስም ይሰጣል!” አይነት ዘለፋ መዘላለፍ በአደባባይ ላይ አየሁ። “የውሻን ጥርስ ማየት  አጥንት ሲግጥ ነው!” የሚባለውንም አስታወስኩት። የሾለ ጥርሱንም አየሁት!

ይህ ጅምላ ጩኸት ደርግ “የታሪክ ሽሚያ” ያለው አይነቱ ጋብ እስኪል እስቲ ጋብ ልብል ብዬ  መለስተኛ ሱባዔ (Introspection) ውስጥ ያለሁይመስለኛል። ወዳጄ የነበረው ጸጋዬ ገብረመድኅን “የከረሞ ሰው” ውስጥ አብዬ  ዘርፉን ያናገራቸውንም ያስታውሰኛል። ”ምኞቴ እንደጉም ፈንጥቆ፤ተስፋዬ እንደጉዱፍ ወድቆ…” ይላሉ አብዬ ዘርፉ። እነኝህም “ቅዠቴ እንደጉም መንጥቆ፤ እውነቱ ግን እዚሁ ፊታችን ተደብቆ…” የሚሉ ወይም ማለት ያለባቸው ይመስለኛል።

ያም ሆኖ መሀል ለመሀል ሰንጥቄ አልሂድ እንጅ ዙሪያውን ማንዣበቤ አልቀረም። ይገረም አለሙ የሚጠቅሳቸው ጽሁፎቼ የዚህ ተአቅቦ (Introspection) ውጤቶችም ሳይሆኑ አይቀሩም ብዬ አስባለሁ።

 

አሁን እኒህ የኢትዮጵያን ሰፊ ሕዝብ አመጽ ባለቤትና መቆራመት የፈለገው መጯጯህ ጋብ ወደማለት የመጣ ይመስለኛል። “ሽል ከሆነ ይገፋል፤ቦርጭ ከሆነ ይጠፋል!” የሚባለው አይነት መሆኑ መሰለኝ። ቦርጭ ነውና የሚግበሰበስ ሲጠፋ ወይም ሲያልቅ መሟሸሹ ያለ ነው። ለመጠባባቂያ ብለው መጋዘን ውስጥ ያስቀመጡት፤ ይህም ማለት ታሪክ፣ ትምህርት፣ ተመክሮ፣ የፖለቲካ ንድፈሐሳብ (Theory)፣ እምነት፣ እና የኢትዮጵያ ፍቅር በአብዛኛው የሚጎለው ስለነበረ መሟሸሹ ባይገርመኝም “እስኪያልፍ ያለፋል!” ማለቴም አልቀረም።

የ”አማራ” ንቅናቄ፣ “የኦሮሞ” እንቅስቃሴ “ያ ይህ” እያሉ መድረኩን አጣበው በነበሩት ላይ የጻፍኩት ”የጋራ  ቤታችን፤ ሳይደፍርስ አይጠራም!” የሚል  ሰሞኑን አወጣለሁ። በመጠኑ “ከፈት አድርጎ ለማየት!” ነው። በአውራ ጎዳናው መጓዝ ለምንፈልገው መነጋገሪያ ይሆናል ብዬ አስባለሁ።

****

አሁን ደግሞ ወደይገረም አለሙ ስድስተኛ ጥያቄ ልሂድ። ”ወያኔ አዲስ አበባ እንደገባ፣ ለፖለቲካው ጫወታ በየጎሳችህ ተደራጁና ኑ ሲል በአንድ ጀንበር ሊባል በሚችል መልኩ ከደቡብ ወደአስራ አምስት ድርጅቶች ተመሠረቱ። ከነዚህ አንዱ የርሶ ነበር” ይላል።

ይህ ጥያቄ ከፊል እውነት ከፊል እውነትም ያልሆነ አለው።

በ”አንድ ጀንበር” ላለው አንድ የማውቀውን ብናገር ጥሩ ይመስለኛናል። ምክር ቤት እንደተገባ ሕዝብ ደሕንነት ውስጥ የሚሰሩ ይመስሉኛል ሁለት ወላይታዎች የወላይታን ህዝብ እንወክላለን ብለው መቀመጫ ያዙ። በኋላ በወያኔ መለኪያ መሠረት “ንክኪ” ናቸሁ ተባለ። ንክኪ ማለት የደርግ ጠረን ኢሰፓ የሚሉት መሆኑ ነበር። ቢል ቢደርግ የተንዛዛ ክርክር ፈጥረው አንወጣም አሉ። በነጋታው ይሁን እንዲያ ኢትዮጵያ ሆቴል ፊትለፊት አቶ ሙሉ ማጃን አገኘሁት። የከፍተኛ ፍርድ ቤት ዳኛ ሆኖ አርባምንጭ በመጠኑ አውቀዋለሁ። ወላይታ ነው። ይህንኑ ችግር ነገርኩት። በነጋታው ሶስት ሰዓት አራት ኪሎ ምክር ቤት በራፍ ላይ አገኘሁትና “ምን ታደርጋልህ?” ስለው “የወላይታን ሕዝብ ወክለን መጣን!” አለ። አብሮት በኋላ ስሙን ያወኩት አቶ ሉለሥላሴ ቴማሞ ነበር። ሉለሥላሴ ባለቤቱ የትግራይ ሰው ነች ያሉኝ መሰለኝ። በኋላ የባህል ሚኒስቴር ሆነ። ከስንት አመት በኋላ ሙሉ ማጃ ከዶክተር በየነ ጴጥሮስ ጋር ስለደቡብ ሊያስርዳ አሜሪካን መጥቶ ነበር። አላገኘሁትም። ሙሉ በዚያ ሽፋን ዘመድ ለመጠየቅ ነው የመጣውና ካናዳ ሔደ ብሎ በየነ ነገረኝ። ፊታውራሪ መኮንን ዶሪም አብሮ መጥቶ ነበር። ለደቡብ ጉዳይ! ፊታውራሪ መኮንን ከኦሞቲክ “ውሐ ቀጠነ!” ብሎ ለቆ ኢሕአደግ ሁኖ የማስታውቂያ ምክትል ሚኒስቴር ሁኖ ተሹሞ ነበር። ይህ ነገርን ነገር ያነሳዋል ነው። እገረ መንገዱን በየነ ጴጥሮስ የደቡብ ሕብረትን እንዴት እንደቀበረው የሚጠቁምም ይመስለኛል።

እኔ ምክር ቤት የገባሁት በጎሳ አይደለም። “ጎሳ”ቃሉንም ሲባል ከመስማቴ በስተቀር ተጠቅሜበት አላውቅም። በተፈጥሮ ሕግ መሠረት “ቆሞ- ቀር” ነገር የለም። ይወለዳል፤ ያድጋል፤ ይተካል፤ ይሞታልም።ይህ ለሰውም ለሕበረተሰብም ለፍጡራን ሁሉ የሚያገለግል ነው። እኔም፣ ወደድኩም ጠላሁም፣ በዚሁ ሕግ መሠረት እጓዛለሁ። ይህንን ሕግ አንቀበልም የሚሉ ዛሬ በኢትዮጵያ ውስጥ በግልጽ በአደባባይ ላይ ይታያሉ። ወደ”ዘመነ መሣፍንት” ለመጓዝ መፈለጋቸውን በተለያያ መንገድና ቃላትም ይገልጹታል። ”የጎበዝ አለቃ” የሚለው ከነዚህ ውስጥ አንዱ ይመስለኛል። ጉድ የሚያክል መጽሐፍም የጻፉም አሉ። ለክፉም ለደጉም የኢትዮጵያ ተማሪዎች ንቅናቄ አካል ነበርኩ። አምሳልም ባልሆን። ግራ ዘመም የፓለቲካ እምነት አለኝ። ገና ለገና ሶቭየት ሕብረት ወደቀ ብለው “ቅሌን ጨርቄን!” ሳይሉ ፈርጥጠው ዕምነት አልባ የሆኑት ውስጥ አይደለሁም። የምኖረውም በ21ኛው ምዕተአመት ውስጥ ነው። ”ብሔረሰብ” ነው የምለው። “ጎሳ” ማለት ዘመናይ አባባል አይመስለኝም። የሕብረተሰብን እድገት አያንጸባርቅማና! ይህንን ጥያቄ፣ እላይ ባነሳሁት “መወያየት መልካም” ውይይት ውስጥ ያሬድ ጥበቡም አንስቶብኝ ስመልስ በሳቅ የፈነዳ ይመስለኛል። ያንን መመልከቱ ጥሩ ነው። ከጅምላ መደመር (Generalization) የመጣ ጥያቄ ይመስለኛል። ”ከነእንትና ጋር ነበርና … ስለዚህም…” (by Association) እንደማለት።

****

እኔ፣ አፍሪቃ አዳራሽ ስበሰባውም ሆነ በኋላም የሽግግር ምክር ቤቱ አባል የሆንኩት “ኦሞቲክ” የሚል ድርጅት ሊቀመንበርና አባል ሆኜ ነበር።

ለመሆኑ ኦሞቲክ ምንድነው?

የኦሞን ወንዝ ሥም ተከትሎ የወጣ ስም ይመስለኛል። የኦማቴ ሕዝቦች ዝርያ ማለት ነው። ከሲዳማ ይጀምርና ዛሬ አሶሳ አካባቢ ያለው ባምባሲ ድረስ የሚደርስ ህዝብ ነበር። ማእከሉ የከፋ ንጉሥ ነበር። የከፋው ንጉስ ጋኪ ሸረቾ በራስ ወለደጊዮርጊስ፣ ደጃዝማች ደምሰው ነሲቡና ደጃዝማች ተሰማ ናደው በሚመራ የምንሊክ ጦር ተሸንፈው በግዞት በ1911 አመት ሞቱ። የጅማው አባጅፋር የራሱን 30,0000 ጦር ይዞ የዚህ ዘመቻ አካል ነበር።ለአባጅፋር ሁለተኛ ዙር መሆኑ ነው!

ጂማ ጅማ የሆነው፣ ማለትም የተፈጠረው፣ የኦሮሞን የ16 ምእተ አመት ወረራ ተከትሎ ነው። በዚያ ወረራ የአካባቢውን ሕዝብ ደምሰሰዋል ማለት ነው። አሁን የምንሊክ አካልና አምሳል ሆነው ከፋን ሲወር ሁለተኛ ዙር መሆኑ ነው። አባጅፋር ምናልባትም በመላው አለም ተዋዳዳሪ የማይገኝለት የባሪያ ፈንጋይና ነጋዴ ሆነ። የተለያዩ ጸሐፊዎች በዚህ የባሪያ ንግድ ላይ ጽፈዋል። ከተዋቁት ውስጥ ታዋቂው ሪቻርድ ፓንክራስት ይገኙበታል። የበለጠ በጥልቀት ለመረዳት Ethiopian Slave Export at Matama, Massawa and Tajura  c1850-1885 by Abdussamad H.Ahmed  የሚል ጥናት ማንበብ  ሙሉ ምስሉን ይስጣል ብዬ አምናለሁ።

በዚያን ዘመን ከኢትዮጵያ ውደ 500,000 ባርያ ወደመካከለኛው ምስራቅ እንደተሸጠ ተመዝግቧል። ባሪያዎቹ የተፈነገሉት በአብዛኛው ከዚህ የከፋ ግዛት ወይም ተባባሪ ግዛት ከነበሩት ሁሉ ነው። ይህም ማለት ከጋሞም የተፈነገሉ እንዳሉ የተፈነገሉበት አገርና ስም ጭምር ተመዝግቧል። የጋሞ ባሪያዎቹ ብርቱ ሠራተኛ ስለሆኑ ጥሩ ዋጋ ያወጣሉ ይላል። ከሁሉም የሚደንቀው አባጆብር ለጥርስ ሀኪማቸው የከፈሉት አምስት ባሪያ ነው። አንድ ውሻ በሁለት ባሪያ ለውጧል። የሰውን ልጅ በውሻ ሲለውጥ ነበር። ከዚህም ሌላ አባጆቢር ምንሊክ ወላሞ (በወቅቱ አጠራር) ሲመቱ 10,00 ወታደር አሰልፎ የዘመተና ወላይታ ለመሸጥ መለወጡ አባልና አካል ነበረ።

ጅማ የአባጆቢር ቤተመንግስት ያለበት፣ ሔርማታ፣ ምንልባትም በዓለምም ደርጃ ትልቁ የባሪያ መሸጫ ገበያ ነበር። ከዚህ ገበያ የተገዙ ባሪያዎች በመተማ፣ በታጁራ፣ በምጽዋ በኩል ለመካከለኛው ምስራቅ ገበያ ይቀርባሉ። የጉዞው መንገድ ከሔርማታ ወደ ጂረን ወደሰቃ፣ ወለጋ ሌቃ-ነቀምቴ ውስጥ ቢሎ በሆሮ ጉድሩ ውስጥ አሳንዳቦ፣ ጎጃም ውስጥ ባሶ ትግራይ ውስጥ አድዋ ነበር። ጥቂቶችን ለመጥቀስ!

ከነዚህ አጥኒዎችና ጸሐፊዎች መረዳት የሚቻለው በኢትዮጵያ ውስጥ ለተፈጸመው ባሪያ ፍንገላ፣ ማጓጓዝ፣ መሸጥና መለዋወጥ ትልቁ ድርሻ የሚወደቀው ዛሬ ከፋ፣ ኢሊባቦርና ወለጋ በሚለው አካባቢ በሚገኙ ኦሮሞዎች ላይ መሆኑ ነው። ምንሊክም፣ ጎጃም፣ ጎንደርና ትግሬም የዚያው ንግድ ሰንስለት አካልና አባል ነበሩ። የሚገርመው ለክርስቲያኖቹ እምነታቸውም፤ ሕጋቸውም ባሪያ መሸጥ መለወጥን ይፈቅድላቸዋል። ፍተሕነገሥቱ የሚለው ይህንኑ ነው። ፍትሐነገሥቱ የተቀዳው ደግሞ ከኦሪት (Old Testament) ነው።

****

እናም እነዚህ ኦሞቲክ ወይም ኦማቴ ተበለው ይጠሩና፣ ከሲዳማ አስከ አሶሳ ባምባሲ ይደርሱ የነበሩት ሕዝቦች ዛሬ የት ደረሱ?

የዚህ  Afroasiatic Languages  ብለው የሚያጠኑትን የቋንቋ ሊቃውንት የጥናት ወጤት ማንበብ የሚጠቅም ይመስለኛል። ከነዚህ አንዱ M.Lionel Bender ብዙ መጽሐፍ ጽፏልና Comparative Merphology of the Omotic Languages  የሚለውን ማነበቡ ያግዛል። ከነዚህ ሕዝብ ዛሬ መላው ኢሉባቦርና ወለጋ የተረፉትን በቁጥር ይመዘግባል። አንፊሎ፣ ወለጋ፣ ደምቢዶሎ፣ ውስኪ በመለኪያ ሳይሆን በጠርሙስ በሚቀርብበት ከተማ (1967 ክረምት አይቻለሁና) የኦሞቲክ ተናጋሪ 50 ያህል ቀርተዋል። ዶክተር ግርማ ደመቀ፣ የቋንቋ ምሁር፣ አንዴ ለጥናት ሔዶ አንፊሎ ቋንቋን በመጠኑ የሚናገሩ ሁለት ሽማግሌ እንደአገኘ ነግሮኛል። ባምባሲ ወደ 500 ተርፈዋል ይላል ቤንደር። አንዴ፣ በ1967 ወዳጄ ከነበረው የደርግ አባል፣ በኋላም ምክትል ፕሬዚዳንት ሆነ ከነበረው ሻለቃ ደበላ ዲንሳ ጋር ወለጋ፣ ነጆ ከተማ በተደረገ፣ ወደ100,000 ሕዝብ በተካፈለበት ስብሰባ ላይ አንድ የዚህ የኦማቴ ሕዝብ ተራፊ ሽማግሌ ተነስተው “ዛሬ ለማመን የሚያዳግት ነገር ሰማሁ! ኦሮሞ ተጨቆንኩ ሲል ሰማሁ! እኛ በአለም ላይ የምናውቀው አንድ ጨቋኝ ቢኖር ኦሮሞ ብቻ ነው!” ብለው ነበር።

ሁሉም የሚያየው ከራሱ አንጻር መሆኑ ነው። ግና ለእኩልነት እንታገላለን የምንል፤ በተለይም ተማርን ተመራመርን የምንል በአንጻራዊ መልኩ (In Context) ሙሉውን ስዕል ብናይና ብናሳይ ቢያሳዩን ለሁላችንም የሚበጅ ይመስለኛል።

በነገራችን ላይ ዛሬ ይህ የኦሞቲክ ሕዝብ አናኗር ልክ በአፓርታይድ ዘመን ደቡብ አፍርቃ ውስጥ Homeland እንደሚሉት ወይም እዚህ አሜሪካ ቀይ ሕንዶች ብለው የሰየሟቸውን የጥንት ባለርስቶችን Reservetion ብለው በሰየሙት ውስጥ እንደሚያኖሩት ነው! የሞትና እልቂት ፈፋ ላይ ማለት ነው!

አጥኝዎቹ ይህንን የኦሞቲክ ሕዝብ የአፍሪቃ ቀንድ (Horn of Africa) የመጀመሪያው ሕዝብ ይሉታል። ዝሪያዎቻቸው ጥቂትም ቢሆን ታንዛኒያ ውስጥ እንደሚገኙ ጽፈዋል።

ጅማ፣ ሔርማታ ሴነጋል ወስጥ ያለ ደሴት ላይ ያለ አንድ በባርነት እየተፈንገሉ ለተሸጡ አፍርቃውያን የቆመ ሐውልት አስታውሰኝ ። Gore Island! Home of “The Door Of Never Return!” ይላል። ጅማ ከተማ በሙሉ ባይሆንም ሔርማታ ላይ “ተፈንግለው ወጥተው ለቀሩ!” መታሰቢያ ሐውልት ማቆም ተገቢ ይመስለኛል። ቢያንስ ከአንድ ታሪካዊ እድፋችን የሚያነጻን ይሆናል ብዬ አስባለሁ። እገረመንገዱን ለጅማም የቱሪስት ትኩርት የሚፈጥር ይመስለኛል። የዚህ የሴነጋሉን “የማይመለሱበት በር”ን The Door Of No Return ሐውልት የአለም ቱሪስቲ ይጎበኘዋል። ፕሬዚዳንት ባራክ ኦቦማም ጎብኘቶታል።

ይህ ሁሉ እኔ ተካፋይነቴ “በጎሳ” ሳይሆን ኦሞቲክ በሚል ነበር ለማለት ነው። ወዳጄ የነበረው ጸጋዬ ገብረመድኅን “ማነው ምንትስ?” በሚለው ግጥሙ ውስጥ ዝም ብንል፤ ብናደባ ዘመን ስንቱን አሸክሞን፤ ተርስተንኮ አይደለም እንድናንቻቻል ብለን ነው…”  የሚለው አለው። እውነቱ ታውቆ ለዚህ አይናችን ስረ ቁጭ ብሎ በመውደም ላይ ላለ ሕዝብ “ለመሆኑ ማድረግና መደረግ የሚቻል ምን አለ” ብሎ ለማጠያየቅ አስቤ ነበር ኦሞቲክ ያልኩት።

አምስተኛውን ጥያቄ ልሞክረው። ”ኦነግ የተመሠረተው እርስዎ ቢሮ.. ነው” የሚለውን … ይቀጥላል  

December 23, 2016

*****

 

Advertisements

Leave a Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

You may missed

%d bloggers like this: