ህግ

ለአገራዊ መግባባት የፀረ ማሰቃየት (ቶርቸር) ሕግ አስፈላጊነት

ውብሸት ሙላት

ከ1966 ዓ.ም. ጀምሮ በምርመራ ሰበብ እጅግ በርካታ እስረኞች የሚሰቃዩበት ‘ማዕከላዊ’ በመባል የሚታወቀው ማረፊያ ቤት ተዘግቶ ሙዚየም እንደሚሆን ጠቅላይ ሚኒስቴር ኃይለ ማርያም ደሳለኝ ይፋ አድርገዋል፡፡ ከቅርብ ጊዜ ወዲህም በፌዴራሉ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ጉዳያቸው በመታየት ላይ ያሉ ተከሳሾች የተለያዩ ድብደባና ሌሎች ኢሰብዓዊ ድርጊቶች እንደተፈጸሙባቸው ለችሎቱ ጉዳት የደረሰበትን አካላቸውን ጭምር እያሳዩ እንደሆነ በተለያዩ ሚዲያዎች ተዘግቧል፡፡

በእርግጥ ከእዚህ ባለፈም መንግሥታዊው የኢትዮጵያ የሰብዓዊ መብት ኮሚሽን በቂሊንጦ ማረሚያ ቤት የነበሩና ኋላ ላይ ወደ ሸዋሮቢት የተዛወሩ 38 እስረኞች ያቀረቡትን አቤቱታ መነሻ በማድረግ ባደረገው ምርመራና ለፌዴራሉ ከፍተኛ ፍርድ ቤት 19ኛ ወንጀል ችሎት በጥቅምት 20 ቀን 2010 ዓ.ም. በቁጥር ሰመኮ/2.1/29/2010፣ በተቋሙ የምርመራ ዳይሬክቶሬት ዳይሬክተር በሆኑት በአቶ ብርሃኑ አባዲ ተፈርሞ የኮሚሽኑ ማኅተም አርፎበት በተላከው ሰነድ ላይ ጀርባቸው በምስማር የተመታ፣ ጥፍራቸው የተነቀለ መሆኑን እስረኞቹ ገልጸዋል፡፡ ኮሚሽኑም ሠላሳ ስምንቱም እስረኞች ስምንት ሜትር በአምስት ሜትር በሆነ ክፍል ውስጥ ታስረው የነበሩ መሆኑን፣ ድብደባው ተፈጸመብን ካሉ ከአሥር ወራት በኋላም ቢሆን እንኳን በሰውነታቸው ላይ የተለያዩ የድብደባ ምልክቶች መኖሩን አረጋግጧል፡፡

 እንደዚህ ዓይነት ድርጊቶች እንደሚፈጸምበት የሚነገረው ማረፊያ ቤት፣ማዕከላዊ፣ ነው እንዲዘጋ የተወሰነው፡፡ ቁም ነገሩ፣ ማዕከላዊን መዝጋት ሳይሆን በእንደዚህ ዓይነት ድርጊት እስረኞችን የማሰቃየት ተግባር ለመከላከል የሚረዳ ሕግና አሠራር መዘርጋት ነው፡፡ በተለይም እስረኞች ላይ የአካልና የመንፈስ ስቃይ እንዳይፈጸምባቸው ለማድረግ የሚረዳ የፀረ ማሰቃየት ሕግ (Anti-Torture Law) ማውጣት ያስፈልጋል፡፡

ይኼ ጽሑፍ የሚያጠነጥነው በ”ስቃይ” (Torture) ዙርያ ነው፡፡ ሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 28 ንዑስ አንቀጽ 1 ላይ ‘ቶርቸር’ የሚለውን የእንግሊዝኛ ቃል በአማርኛ ለመተካት ‘ኢሰብዓዊ የድብደባ ድርጊት’ የሚል ሐረግ ተጠቅሟል፡፡ ከዚህ በተለየ መልኩ ደግሞ የወንጀል ሕጉ አንቀጽ 424 ላይ የተቀመጠውን ‘Physical Mental Torture’ የሚለውን ሐረግ ‘የአካልና የመንፈስ ስቃይ’ ይለዋል፡፡

ይሁን እንጂ በእዚህ ጽሑፍ፣ በሕገ መንግሥቱ ከተቀመጠው ሐረግ  ይልቅ በወንጀል ሕጉ ላይ ያለውን፣ ሥቃይ፣ የሚለው ተመርጧል፡፡ ይኼን ለማድረግ ያስገደዱት ምክንያቶች ደግሞ አምስት ናቸው፡፡ የመጀመርያው ‘ኢሰብዓዊ የድብደባ ድርጊት’ የሚለው ሐረግ የሚያመለክተው አካላዊ የሆነን ብቻ እንጂ ሥነ ልቦናዊ ወይም አዕምሯዊን አለመሆኑ ነው፡፡ ‘ቶርቸር’ ግን ሁለቱንም ያካትታል፡፡

ሌላው ምክንያት፣ ‘ኢሰብዓዊ የድብደባ ድርጊት’ የሚለውን ሐረግ ከተጠቀምን ከ’ቶርቸር’ ውጭ ያሉት ሰብዓዊ የድብደባ ድርጊቶች ሊሆኑ ነው፡፡ ሰብዓዊ የድብደባ ድርጊት የሚባል፣ በሕግ የተፈቀደ አድራጎት ስለሌለ አደናጋሪ በመሆኑ ነው፡፡ ምናልባት በጅራፍ መግረፍ የቅጣት ዓይነት በነበረበት ዘመን ሕጋዊ ነው ሊባል ቢችልም  ድብደባውን ሰብዓዊ ነው የሚያሰኘውም ነገር አይኖርም፡፡  

ሦስተኛው፣ ‘ቶርቸር’ ከኢሰብዓዊ አያያዝና ቅጣት የተለየ ስለሆነ ከእነዚህ ጽንሰ ሐሳብም ለመለየት ጭምር ነው፡፡ አራተኛው ደግሞ፣ የ’ቶርቸር’ን ድርጊቱን፣ አድራጊዎቹን፣ አስደራጊዎቹን፣ አደራራጊዎቹን ለመረዳትም ሆነ ለማስረዳት  በአንድ ቃል መጠቀሙ ቀላል ስለሆነ ነው፡፡

የመጨረሻው ደግሞ ‘ስቃይ’ የሚለው ቃል የ‘ቶርቸር’ን ጽንሰ ሐሳብ ሊተካ ስለሚችል ነው፡፡  ሊቁ አለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ፣ በመጽሐፈ ሰዋስው ወግስ ወመዝገበ ቃላት ሐዲስ፣ ‘ስቃይ’ን የሚለውን ቃል “ጭንቅ መከራ መቅሰፍት፤ ግፍ ቅጣት” በማለት ይተረጉሙታል፡፡ ይኼ ትርጉም አካል ላይ  ከሚደርሰውም በተጨማሪ አዕምሯዊ (ሥነ ልቦናዊውንም) የሆነውንም ጉዳት ያካትታል፡፡

ምንነቱ

ስለ ስቃይ ስናነሳ ለምርመራ የተያዙ፣ የተከሰሱ፣ የተፈረደባቸውን (ታራሚዎችን) ሁሉንም በማጠቃለል ሲሆን፣ ለአገላለጽ እንዲመች ሁሉንም እስረኞች በማለት እንጠቀማለን፡፡ በሕጎቻችን ላይ እስረኞች ላይ ለሚደርስ ስቃይ ምንነት የተሰጠ ብያኔ የለም፡፡ በሁሉን አቀፍ የሰብዓዊ መብት መግለጫና በዓለም አቀፉ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ስምምነት ላይ ማንም ሰው ስቃይ እንዳይደርስበት የመጠበቅ መብት እንዳለው የተረጋገጠ ነው፡፡ ሁለቱም ሰነዶች በኢትዮጵያ ላይ የአስገዳጅነት ኃይል እንዳላቸው ይታወቃል፡፡ የመጀመርያው ዓለም አቀፍ ልማዳዊ ሕግ ሆኗል፡፡ ሁለተኛውን ተቀብለን ያፀደቅነው በመሆኑ ነው፡፡ ይሁን እንጂ፣ እነዚህ ሁለት ሰነዶች ሰዎች ከእንደዚህ ዓይነት ድርጊቶች የመጠበቅ መብት እንዳላቸው ከመግለጽ ያለፈ ብያኔ አይሰጡም፡፡

ማሰቃየትን በተመለከተ ሰፊ ተቀባይነት ያለው የተባበሩት መንግሥታት ጠቅላላ ጉባዔ እ.ኤ.አ. ታኅሳስ 10 ቀን 1984 ዓ.ም. ‘ከስቃይና ከሌሎች ጭካኔ ከተሞላባቸው፣ኢሰብዓዊ ወይም አዋራጅ አያያዝና ቅጣት ለመጠበቅ የወጣው ስምምነት’ ላይ የሰፈረው ትርጉም ነው፡፡ ኢትዮጵያም በመጋቢት 1984 ዓ.ም. ላይ ተቀብላ ስላፀደቀችው በዚሁ ስምምነት ላይ የተቀመጠውን ብያኔ እንጠቀማለን፡፡

በእዚህ ስምምነት ላይ በተሰጠው ብያኔ መሠረት አንድን ድርጊት ማሰቃየት ነው ለማለት ቢያንስ የሚከተሉትን አምስት ነጥቦች ማሟላት አለበት፡፡ የማሰቃየት ድርጊት መኖር፣ ድርጊቱ ለከፍተኛ ሕማምና ሰቆቃ የሚዳርግ መሆኑ፣ የስቃዩ ዓይነት ደግሞ አካላዊም አዕምሯዊም ሊሆን መቻሉ፣ ሆን ተብሎ መፈጸሙ፣ ማሰቃየቱ ዓላማ ያለው መሆኑ፣ እንዲሁም የመንግሥት ሰዎች (ባለሥልጣናት) ተሳትፎ ማድረጋቸው ናቸው፡፡

ስለ ስቃይ በሚነሳበት ጊዜ አሰቃዮቹ የሚያደርሱት የስቃይ ድርጊት (Act) መኖር አለበት፡፡ ‘ድርጊት’ የሚያመለክተው አንዱ ሰው ሌላው ላይ የሚፈጽመውን ቢሆንም፣ በተለይ በወንጀል ሕግ ከመታቀብ ወይም ከመተው የሚከሰተውንም ያካትታል፡፡ ስለሆነም፣ ማሰቃየት በሚባልበት ጊዜ አሰቃዮቹ በራሳቸው የሚያደርጓቸውንም ሆነ በመተው የሚመጡትንም ያካትታል፡፡ ጥፍር መንቀል፣ የወንድ ብልት ላይ ዕቃ ማንጠልጠል፣ በኤሌክትሪክ መግረፍ ወዘተ በማድረግ ውጤት እንደሆኑት ሁሉ ምግብና መጠጥ አለመስጠት፣ ሲታመሙ ሕክምና ወደሚገኝበት ቦታ አለመውሰድ ደግሞ በመተው የሚመጡ ናቸው፡፡ በስቃይ ድርጊት መሞትም ሊኖርም ላይኖርም ይችላል፡፡ ማሰቃየቱ በዝቶ ሞትን ሊያስከትል ይችላል፡፡ አንዳንዴ ደግሞ የአገዳደል ሁኔታው በራሱ ማሰቃየት ሊሆን ይችላል፡፡ የሞት ፍርድ የተፈረደበት ሰው አሟሟቱ ስቃይ የበዛበት እንዲሆን በማድረግ ለምሳሌ በስቅላት የሚገደል ከሆነ የገመዱ ቋጠሮ ከፊት ለፊቱ በማድረግ፣ በጣም አንገቱን እንዳያጠብቀው በማላላት የሚፈጸሙ የማሰቃየት ድርጊት ሊሆን ይችላል፡፡

ማሰቃየት ከሌሎች ተቀራራቢ ድርጊቶች የሚለይባቸው መገለጫዎች አሉት፡፡ ማንኛውም ኢሰብዓዊና አዋራጅ አያያዝና ቅጣት ሁሉ ማሰቃየት አይሆንም፡፡ በእርግጥ ማሰቃየት ኢሰብዓዊም፣ ክብርን የሚነካና የሚያዋርድ ነው፡፡ ነገር ግን ማሰቃየት ከእነዚህ የከፋና የሚያሳቅቅ ድርጊት መሆኑን ከላይ የጠቀስነው ዓለም አቀፍ ስምምነት ያመለክታል፡፡ በጣም የጨለመ ቤት፣ ከፍተኛ ቅዝቃዜ ያለው፣ እርጥበት ያለበት ቤት ማሰር ማሰቃየት ነው፡፡ አንድን ሰው እጁንም እግሩንም ለየብቻ በማስር በድጋሜ እንዳይንቀሳቀስ ከብረት ጋር ማሳር የድርጊቱን ደረጃ ማለትም የስቃዩን መጠንና የደረሰውን ሰቆቃ ያመለክታል፡፡ (ይኼ በደርግ ዘመን አቡነ ቴዎፍሎስ ወዲያውኑ እንደታሰሩ የተፈጸመባቸው ነው፡፡)

የሚደርሰው ስቃይ አካላዊም አዕምሯዊም ሊሆን ይችላል ብለናል፡፡ የማሰቃያ ዘዴዎቹ በየዘመኑ፣ በየአገሮቹ እንዲሁም  በማሰቃየት ይገኛል ተብሎ እንደሚፈለገው ውጤት ሊለያዩ እንደሚችሉ ስለጉዳዩ የተጻፉ ድርሳናት ያስረዳሉ፡፡ አካላዊ ከሆኑት በተጨማሪ የሰዎችን እጅና እግራቸውን በማሰር አካላቸውን ማር፣ ቅቤና ሌሎች ተመሳሳይ ቅባቶችን በመቀባት ፀሐይ ላይ በማስቀመጥ ዝምብና ሌሎች ነፍሳት እንዲወሯቸው ለአይጥና መሰል ተባዮች እንዲጋለጡ ማድረግ፣ ሆን ብሎ ለረጅም ጊዜም ሰውነታቸውን እንዳይታጠቡ በመከልከል ተሰቃዮቹ ላይ የሚደርሰው የስቃይ ዓይነት በዋናነት አዕምሯዊ ነው፡፡ በአጭሩ፣ ማሰቃየት አካላዊ ብቻ ሳይሆን አዕምሯዊም ሊሆን ይችላል ማለት ነው፡፡

በእስረኞች ላይ የሚፈጸም የማሰቃየት ተግባር ምንጊዜም ቢሆን ሆን ተብሎ እንጂ በቸልተኝነት  አይደረግም፡፡ ከአያያዝ ጉድለት፣ ጥንቃቄ ማድረግ ሲገባ ባለማድረግ ወዘተ የሚከሰቱ የስቃይ ድርጊቶች ሊኖሩ ቢችሉም እንዲህ ዓይነቶቹ በዚህ ሥር አይወድቁም፡፡ አሰቃዩ አካል የሚፈጽመውን ድርጊት አስቦበት፣ በማሰቃየቱ የሚመጣውንም ውጤት ተቀብሎት መሆን አለበት፡፡

ማሰቃየት የሚፈጸመው የሆነ ዓላማን ወይም ግብን ለማሳካት ነው፡፡ በማሰቃየት መረጃ ማግኘት፣ ስለሌሎችም ሆነ ስለራስ ለማናዘዝ ሊሆን ይችላል፡፡ ብሔርን፣ሃይማኖትን፣ የፖለቲካ አመለካከትን መሠረት በማድረግ አድሏዊ በሆነ መልኩ ለማዋከብ፣ ለመቅጣት፣ ለመበቀል ሊሆን ይችላል፡፡ የሆነው ሆኖ፣ ማሰቃየት የራሱ የሆነ ግብ ያለው መሆኑ ነው፡፡ በሌላ አገላለጽ ለማሰቃየት ምክንያቶቹ በርካታም የተለያዩም ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ ቅጣት፣ ብቀላ፣ ማስተማር፣ መቀጣጫ ማድረግ፣ መረጃ ለማግኘት፣ እውነትም ይሁን ውሸት እንዲናዘዝ ለማድረግ ወይም በስቃዩም ለመደሰት ሊሆን ይችላል፡፡

አንድ ድርጊት ማሰቃየት ለማለት መጨረሻው መለያ ደግሞ የመንግሥት ሰዎች ወይም ባለሥልጣናት በገቢርም ይሁን በዝምታ ተስማምተው የሚፈጽሙት፣ ወይም ፈጻሚው በራሱ በመንግሥት የተሰጠውን ኃላፊነት ተጠቅሞ ያረገው፤ አልበለዚያም የማሰቃየት ድርጊቱን ማንም ይፈጽመው ማን መንግሥት እንዲህ ዓይነቱን ጥቃትና ስቃይ ሳያስቆም ሲቀር ነው ማሰቃየት ተፈጽሟል የሚባለው፡፡ አሰቃዩ በመንግሥት የተቀጠረ፣ የስቃይ ድርጊቱም የሚፈጸምበት ቦታ በመንግሥት እጅ ሥር ያለ ከሆነ፣የሚፈጸምበት ተቋም ኃላፊ የስቃይ ድርጊቶችን አለማስቆሙ ወይም ‘ጆር ዳባ ልበስ’ ማለቱ የማሰቃየት ወንጀልን ሊያቋቁም ይችላል፡፡

ማሰቃየትን ለማስቆም የአገሮች ግዴታ

የማሰቃየት ምንነት በአጭሩ ከላይ የተገለጸው ሲሆን፣ ድርጊቱን ለማስቆም አገሮች የተለያዩ ዕርምጃዎችን መውሰድ ይጠበቅባቸዋል፡፡ በተለይ የ1984ቱን ማሰቃየትን ለማስቆም የወጣውን ዓለም አቀፍ ስምምነት የፈረሙ አገሮች በርካታ ግዴታዎች አሉባቸው፡፡ ከእነዚህም ውስጥ ዋነኛው እስረኞችን ስቃይ እንዳይደርስባቸው ለማድረግ የሚያግዝና አሰቃዮችን የሚቀጣ ብሔራዊ ሕግ ማውጣት ነው፡፡

ኢትዮጵያ ራሱን የቻለ የፀረ ማሰቃየት ሕግ የላትም፡፡ በሕገ መንግሥቱም ላይ በግልጽ ማሰቃየትን የሚከለክል አንቀጽ የለም፡፡ ማንኛውም የማሰቃየት ተግባር ኢሰብዓዊ፣ ጭካኔ የተሞላበትና ክብርን የሚያዋርድ በመሆኑ፤ በአንቀጽ 18 ንዑስ ቁጥር 1 ላይ ዕውቅና ተሰጥቶታል ማለት ቢቻልም ማሰቃየትን ልዩ የሚያደርጉት ነጥቦች ስላሉ እንዲሁም የተጠያቂዎቹን ኃላፊነት በግለሰብ ደረጃ ብቻ ስለሚያስቀረው ተጨማሪ ሕግ ያስፈልጋል፡፡ በመሆኑም ይኼ አንቀጽ ብቻውን በቂ አይደለም፡፡

እንደውም ኢትዮጵያ እ.ኤ.አ. በ2014 ዓ.ም. ወቅቱን ጠብቆ በሚቀርበው ሁሉን አቀፍ የሰብዓዊ መብት ሪፖርት (Universal Periodic Review) ስታቀርብ የፀረ ማሰቃየት ሕግ እንድታወጣ አስተያየት ተሰጥቷል፡፡ ተቀብላዋችም፡፡ ይሁን እንጂ በአገር ደረጃ ማሰቃየት እንዳይኖር የሚከታተል ኮሚቴ የማቋቋም እንዲሁም በተባበሩት መንግሥታት ሥር የሚገኝ የፀረ የማሰቃየት ኮሚቴ እስር ቤቶችን በመጎብኘት ማሰቃየት መኖር ወይም አለመኖሩን እንዲመረምር ሥልጣን የሚያሰጠውን አማራጭ የፀረ ማሰቃየት ፕሮቶኮል እንድትፈርም የተሰጣትን አስተያየት አልተቀበለችውም፡፡

ማሰቃየትን ለማስቆም የተለያዩ መፍትሔዎችን በአንድነት መጠቀም ግድ ነው፡፡ የተለያዩ ተቋማትን ርብርብም ይጠይቃል፡፡ በእኛ አገር ሁኔታ ይኼንን ለማስቆም በዋናነት ኃላፊነቱን መወጣት ያለበት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ነው፡፡

በሽግግር መንግሥቱ ዘመን (በ1984 ዓ.ም.) የተቀበልነውን የፀረ ማሰቃየት ስምምነት በመከተል በአገር ደረጃ ሕግ ማውጣት ይጠበቅ ነበር፡፡ እንዲህ ዓይነት ሕግ መኖሩ መንግሥት በተለያዩ ተቋማቱ አማካይነት ዜጎች ላይ የሚያደርሳቸውን ጥቃቶች እንዲቀንስ በማድረግ ረገድ አጋዥ ነው፡፡ ዜጎችና ድርጅቶች በሽብር ድርጊት  መንግሥት ላይ ጉዳት እንዳያደርሱ፣ ካደረሱም ለመቅጣት ሲባል የፀረ ሽብር ሕግ እንዳለውና እንደሚኖረው ሁሉ በተቃራኒው ለሚደርሱት ደግሞ የፀረ ማሰቃየት ሕግ ይኖር ዘንድ ግድ ነው፡፡ በተለይም የሽብር ድርጊቶችን ለመመርመር በሚል ሰበብ በበርካታ አገሮችም ጭምር  የታሰሩ ሰዎች ላይ ማሰቃየት እንደሚፈጸም ይታወቃል፡፡

ይኼንን እጅግ አሰቃቂ ድርጊት ለማስቆም የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የዛሬ ሃያ ስድስት ዓመት በፀደቀው ስምምነት መሠረት ያልፈጸመውን የቤት ሥራ መቋጨት አለበት፡፡ ከዚህ በተጨማሪም የተለያዩ የመንግሥት ተቋማትን በቦታው በመገኘት በተለያዩ ቋሚ ኮሚቴዎች አማካይነት እንደሚጎበኘው ሁሉ እስረኞች የሚገኙባቸውን ማዕከላት ሊጎበኝ ይገባዋል፡፡

ከሕዝብ ተዋካዮችም ምክር ቤት በታች ደግሞ የሚኒስትሮች ምክር ቤት ያቋቋማቸውን መሥሪያ ቤቶች በሕጋዊ መንገድ ተግባራቸውን መወጣታቸው መከታተል ይጠበቅበታል፡፡ የፀረ ማሰቃየት ስምምነቱን አማራጭ ፕሮቶኮል እንዲፈረም ማድረግም የማሰቃየት ድርጊትን ለመቀነስ ቁርጠኝነት መኖርን ያሳያል፡፡ ማሰቃየት እስካልቀጠለ ድረስ ይኼንን ፕሮቶኮል ማፅደቅ የሚያስፈራ ሊሆን አይችልም፡፡

ከሚኒስትሮች ምክር ቤት ቀጥሎ ጉዳዩ በቀጥታ የሚመለከታቸው መሥሪያ ቤቶች አሉ፡፡ በመጀመርያ ደረጃ ጠቅላይ ዓቃቤ ሕግ ነው፡፡ የወንጀል ምርመራን ሒደትንና የተመርማሪዎችንንም ሆነ የታራሚዎችን አያያዝ በሚመለከት ጠቅላይ ዓቃቤ ሕጉ በርካታ ሥልጣኖች እንዳሉት ከተቋቋመበት ከአዋጁ ቁጥር 943/2008 መገንዘብ ይቻላል፡፡ የተመርማሪዎችን ሁኔታ መከታተል አለበት፡፡ ምርመራው በተገቢው መንገድ ካልተመራ አስፈላጊውን ዕርምጃ መውሰድ ይጠበቅበታል፡፡ ይህ እንግዲህ የፖሊስና የማረሚያ ቤቶቹ ኃላፊነትና ግዴታ እንደተጠበቀ ሆኖ ነው፡፡

የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብት ኮሚሽን በተቋቋመበት አዋጅ ቁጥር 210/1992 አንቀጽ 5 ላይ እንደተገለጸው ሦስት ዋና ዓላማዎችን እንዲያሳካ የተመሠረተ ተቋም ነው፡፡ እነዚህም ስለሰብዓዊ መብቶች ግንዛቤ እንዲጨምር ማስተማር፣ መብቶቹ እንዳይጣሱ መጠበቅና ሳይሸራረፉ እንዲተገበሩ ማድረግ፣ እንዲሁም ተጥሰው ሲገኙ አስፈላጊውን የማስተካከያ ዕርምጃ እንዲወሰድ ማድረግ ናቸው፡፡ ማሰቃየትን በተመለከተ ሊያሰቃዩ ይችላሉ ተብለው ለሚገመቱ ተቋማት ውስጥ ለሚሠሩ ሰዎች ትምህርት መስጠት አለበት፡፡ ግንዛቤያቸውን ማዳበር ይጠበቅበታል፡፡

በወንጀል ምርመራ ቦታዎች፣ በማረሚያ ቤቶች በመገኘት እስረኞችን በመጎብት አያያዛቸውን በመከታተል የተጠርጣሪዎች፣ የተከሳሾች፣ የፍርደኞች መብት አለመጓደሉን የማረጋገጥ ሕጋዊ ግዴታ አለበት፡፡ በተጨማሪም እንኳንስ በማሰቃየት ይቅርና በሌላ በማናቸውም ሁኔታ የሰብዓዊ መብታቸው የተጣሱ፣ የተያዙ ሰዎችን በሚኖርበት ጊዜ ተገቢውን ዕርምጃ ማስወሰድ ይኖርበታል ማለት ነው፡፡

እነዚህ ተቋማት እንዳሉ ሆነው የእስረኞችን ስቃይ በመቀነስ ረገድ የሪፐብሊኩ ፕሬዚዳንት ሚናም ከፍ ያለ ነው፡፡ እንደ አገሪቱ ርዕሰ ብሔር በበዓላት፣ በሳምንቱ የዕረፍት ቀናት ወዘተ በእስር ላይ ያሉ ሰዎችን መጎብኘት ባህላችን ነው፡፡ ባህላችን የነበረው በእርግጥ እስከ 1966 ዓ.ም. ድረስ ነበር፡፡ ከእዚያ ወዲህ አልቀጠለም፡፡ በዓላትን ሰበብ በማድረግ፣ በሳምንቱ መጨረሻ ቀን እስረኞችንና ታካሚዎችን መጎብኘትና ማጽናናት ልማድ ነበር፡፡ የሃይማኖታዊም ጥሩ የሞራል ድርጊትም ነው፡፡

እስረኞችን ማሰቃየት መተው የዴሞክራሲ ምኅዳሩን ለማስፋት ፋይዳው የጎላ ነው፡፡ ውሎ አድሮም ለአገራዊ መግባባት ይጠቅማል፡፡ በተለይ ማሰቃየቱ የፖለቲካ ባላንጣን (ተፎካካሪን) ሲሆን፣ ዴሞክራሲን ለማስፈን ትልቅ እንቅፋት መሆኑ አይቀሬ ነው፡፡ በአሰቃዮቹና በተሰቃዮቹ መካከል የብሔር ልዩነት ኖሮ እንዲሁ የብሔር ቅርጽ እየያዘ ከሄደም አደጋው ቀላል ሊሆን አይችልም፡፡

ከላይ የተጠቀሱት ተቋማት ሚናቸው ማሰቃየትን ለመከላከልና ለመቀነስ ነው፡፡ ድርጊቱ ተፈጽሞ ሲገኝ ደግሞ ተገቢውን የወንጀል፣ የፍትሐ ብሔርና የአስተዳደር ዕርምጃ መውሰድ ይገባል፡፡ የፀረ ማሰቃየት ሕግ ቢኖር ለተሰቃዮች ቢያንስ ካሳ እንዲያገኙ፣ በይፋና በአደባባይ ይቅርታ እንዲባሉ ማስደረግ የእነዚህ ሕጎች መለያ ስለሚሆን፤ ቢኖረን ኖሮ የተሰቃዩትን ሰዎች ለአካላቸው ጉዳት ሕክምናና ካሳ ለመንፈሳቸው ስብራት ደግሞ መጽናናትንና ማገገም እንዲችሉ ያግዝ ነበር፡፡

አሁን ባለው አሠራር ግን ተሰቃዮቹ ክስ ቢመሠርቱም ለማሸነፍ አዳጋች እንደሚሆንባቸው ሳይታለም የተፈታ ነው፡፡ አንድ ብቻ ምሳሌ እናንሳ፡፡ የሰብዓዊ መብት ኮሚሽን ከላይ በጠቀስነው ጉዳይ ላይ ምርመራ ማድረግ ሲጀምር ማረሚያ ቤቱ እስረኞቹን ሲቀበል ያደረገውን የጤና ምርምራ እንዲያቀርብ በሚጠይቅበት ጊዜ ምርመራውን አለማድረጉን አሳውቋል፡፡ ማረሚያ ቤቶች ይኼንን የማድረግ ግዴታ ግን በሕግ ተጥሎባቸዋል፡፡ እስረኞቹ ሲገቡ የነበሩበት የጤና ሁኔታና ከገቡ በኋላ የተፈጠረውን ልዩነት ማሳየት፣ ተሰቃዮቹ አቤቱታቸውን ለማስረዳት ወሳኝ ማስረጃ ነው፡፡ እዚህ ላይ መታወስ ያለበት እንዲሁም የአገሮችም ልማድ የሚያረጋግጠው የማሰቃየት ድርጊት ላይ በተሳትፎም አንዳንዴም በአሰቃይነት የሚወሰዱት የሕክምና ተቋማት መሆናቸውን ነው፡፡ በበርካታ አገሮች የእስረኞችን ስቃይ በሚመለከት የሕክምና ውጤቶችን የሚያዛቡ በተባባሪነትም በዋና ወንጀል አድራጊነትም ተቀጥተዋል፡፡

የአሰቃዮቹ የወንጀል ተጠያቂነት

ስለማሰቃየት ወንጀል በቀጥታ የሚመለከተው የወንጀል ሕጉን አንቀጽ 424ን ነው፡፡ ይኼ አንቀጽ የመንግሥት ሠራተኞች ሆነው ሥራቸውን በተገቢው መንገድ ማከናወን ሲገባቸው ሳያከናውኑ ሲቀሩ የወንጀል ተጠያቂነት አለባቸው፡፡ በተለይም እስረኞችን ማለትም የተያዙ፣ የተከሰሱም ይሁኑ ታራሚዎች ላይ የአካል ወይም የመንፈስ ስቃይ ያደረሱ እንደሆነ፣ እንደ ሌሎች ኢሰብዓዊ ድርጊቶችን እንደፈጸሙ ሁሉ፣ በወንጀል ያስጠይቃል፡፡ እስከ አሥር ዓመት የሚደርስ እስራትም ያስቀጣል፡፡ ይኼ ማለት ግን በማሰቃየቱ ምክንያት የደረሱት ጉዳቶች በራሳቸው ወንጀል ከሆኑ በእነዚያም ጭምር በወንጀል ያስጠይቃል፡፡ ድርጊቱ የበላይ ኃላፊዎች ይሁንታ ወይም ትዕዛዝ ካለበትም ኃላፊውንም ጭምር በወንጀል እንዲጠየቅ ለማድረግ ያስችላል፡፡ እስከ አሥራ አምስት ዓመትም ያስቀጣል፡፡

ሦስት ነጥቦችን መነሳት አለባቸው፡፡ አንደኛው አሰቃዮች ብዙውን ጊዜ የበላይ ኃላፊዎችን ትዕዛዝ ተቀብለው መፈጸማቸው ከተጠያቂነት የማያድናቸው መሆኑን ነው፡፡ መቼም ቢሆን ማሰቃየት ወንጀል መሆኑን የማያውቅ ሰው ስለማይኖር አሰቃዮቹን ማንም ይዘዛቸው ማን ከተጠያቂነት አያድናቸውም፡፡ የበላይ ኃላፊዎችም በሚሰጡት ትዕዛዝም ይሁን ሲፈጸም ባለማስቆማቸው፣ ዕርምጃ ባለመውሰዳቸው የወንጀል ኃላፊነት ያለባቸው መሆኑ ነው፡፡ ራሳቸው አለመፈጸማቸው ብቻውን ተጠያቂ እንዳይሆኑ መከላከያ አይሆንም፡፡

ሁለተኛው ነጥብ ደግሞ፣ እስረኞችንም ይሁን ሌላ ማንኛውም ሰው ላይ በሚፈጸም የማሰቃየት ወንጀል ምክንያት ክስ ለማቅረብ የጊዜ ገደብ የለውም፡፡ ማሰቃየት፣ በሰብዓዊነት ላይ ከሚፈጸሙ ወንጀሎች (Crimes Against Humanity) አንዱ ነው፡፡ እነዚህ ወንጀሎች ደግሞ ይርጋ እንደሌላቸው፣ ምሕረትም ይሁን ይቅርታ እንደማይሰጣቸው በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 28 ላይ ተቀምጧል፡፡

ስለሆነም አሰቃዮች ለሚፈጽሙት ድርጊት በሕይወት እስካሉ ድረስ ሊጠየቁ ይችላሉ ማለት ነው፡፡ በወንጀል ሕጉ አንቀጽ 424 ላይ የተገለጸውን የማሰቃየት የወንጀል ድርጊት በፈጸሙ ላይ መቼም ቢሆን ክስ ሊቀርብባቸው ይችላል፡፡ ይርጋ ስላለመኖሩ ሕገ መንግሥቱ ዕውቅና ሰጥቷል፡፡

ሦስተኛው የማሰቃየት ድርጊት የፈጸመ ሰው ጉዳዩ በየትኛውም አገሮች ሊታይ መቻሉ ነው፡፡ በሰብዓዊነት ላይ የሚፈጸሙ ወንጀሎችን በሚመለከት ድርጊቱ የተፈጸመባቸው አገሮች ብቻ ሳይሆኑ የየትኛውም አገር ፍርድ ቤት የመዳኘት ሥልጣን አለው፡፡ በደርግ ዘመን ጎጃም ውስጥ በፈጸመው ወንጀል በቅርቡ በአገረ ኔዘርላንድ ጥፋተኛ ተብሎ የተፈረደበትም በዚሁ አግባብ መሆኑን ያጤኗል፡፡ የስቃይ ድርጊቱን የፈጸመው ሰው በሕይወት እስካለ ድረስ ተጎጂው ቢሞትም እንኳን የወንጀል ድርጊቱ በሚሄድበት አገር ጥላ ሆኖ ይከተለዋል ማለት ነው፡፡

ለማጠቃለል ያህል መንግሥት ማዕከላዊን ለመዝጋት መወሰኑ ተገቢ መሆኑ ባያጠራጥርም፣ እስረኞች ላይ የማሰቃየት ተግባር የሚፈጸመው በዚህ ተቋም ብቻ ባለመሆኑ ተጨማሪ ዕርምጃ መውሰድ ይጠበቅበታል፡፡ የሰብዓዊ መብት ኮሚሽን ስምንት ሜትር በአምስት ሜትር በሆነ ክፍል ውስጥ 38 ታራሚዎች እንደነበሩ ሪፖርት ያደረገው የሸዋሮቢት ማረሚያ ቤትን በሚመለከት ነው፡፡ ለአንድ ታራሚ አንድ ሜትር በአንድ ሜትር ቦታ ለመቀመጫም ለመተኛም ይጠቀሙ ነበር ማለት ነው፡፡ እንዲህ ዓይነቱ የታሳሪዎች አያያዝ ሳይቀረፍ እስረኞችን ማረም አይቻልም፡፡ አገራዊ መግባባትም አይታሰብም፡፡ ታሳሪዎችም በወንጀላቸው እንደተያዙ መቼም ቢሆን ሊቀበሉ መቻላቸው አዳጋች ነው፡፡

ከአዘጋጁ፡- ጽሑፉ የጸሐፊውን አመለካከት ብቻ የሚያንፀባርቅ መሆኑን እንገልጻለን፡፡

Reporter Amharic አንባቢ

 

Advertisements

Categories: ህግ

Tagged as:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s