Advertisements

ተረት ተረት – ሥልጣን እና ሥልጣኔ የሚሞገትበት (የሀዲስ ዓለማየሁ ተረቶች ዳሰሳ)

ቴዎድሮስ አጥላው – ሀዲስ ዓለማየሁ የኢትዮጵያ ሥነ ጽሑፍ ምርምር ለታላቅ የረጅም ልቦለድ ጸሐፊነታቸው ቢያንስ ለግማሽ ምዕተ ዓመታት ዕውቅና ሰጥቶ እያከበራቸው ያሉ ደራሲ ናቸው። አራት ልቦለዳዊ እና ሦስት ኢ-ልቦለዳዊ ሥራዎቻቸውን ከዛሬ 60 ዓመት ጀምሮ ለሕትመት አብቅተዋል፤ ልቦለዳዊ ሥራዎቻቸው ‹ፍቅር እስከ መቃብር› (1958)፣ ‹ወንጀለኛው ዳኛ› (1974)፣ ‹የልምዣት› (1980) የተባሉት ረጅም ልቦለዶች እና በ1948 ያሳተሙት ‹ተረት ተረት የመሰረት› የተባለ የተረት መጽሐፍ ናቸው።

የሥልጣኔ መሠረቱ ዕውቀት መሆኑን አስታከው የጻፉት ‹የትምህርትና የተማሪ ቤት ትርጉም› (1948)፣ በኢትዮጵያ ተደርጎ የማይታወቅ የሚሉትን የ1953ቱን የታኅሣሥ ግርግር መነሻ በማድረግ፣ ከመፈንቅለ መንግሥቱ በፊት በኢትዮጵያ በነበረው የአስተዳደር ሁኔታ መቀጠል ያለመቻሉን አስረድተው፣ ለውጥ የማስፈለጉን ነገር አፅድቀው፣ ለውጡ ግን በምን መልኩ ቢመጣ ለሀገራችንም ለሕዝቡም እንደሚበጅ በዝርዝር የተነተኑበት ‹ኢትዮጵያ ምን ዓይነት አስተዳደር ያስፈልጋታል?› (1958)፣ እንዲሁም በተለይ በአምስቱ ዓመት የጣሊያን ወረራ ወቅት በስደት ያሳለፉትን ሕይወት የሚያትተው ‹ትዝታ› የተባለው መጽሐፋቸው የኢትዮጵያን የፖለቲካ፣ የትምህርት፣ እና ሌሎችም ታሪኮች በሚያጠኑ ተመራማሪዎች ሲበረበሩ ኖረዋል።

ምንም እንኳን ሀዲስ እነዚህን ሁሉ፣ ግሩማን መጻሕፍት ቢያበረክቱልንም፣ ደጋግመን የምንሾም የምንሸልማቸው፣ የምናወድስ የምናገናቸው ግን ‹ፍቅር እስከ መቃብር› በተባለው የልቦለድ ሥራቸው ነው። የአጥኚዎችንም ዓይን የሚስበው አብዛኛውን ጊዜ ይኸው ሥራ ነው ማለት እችላለሁ። መጽሐፉ ይኽ ክብር አይገባውም ባልልም፣ ተረቱን ጨምሮ ሌሎቹ የልቦለድ ሥራዎቻቸው ተገቢውን ትኩረት ያገኙ መስሎ አይሰማኝም። በመሆኑም ዛሬ ተገቢውን የጥናት ዕድል የተነፈጉ ከሚመስሉኝ የሀዲስ መጻሕፍት መሐል ‹ተረት ተረት የመሰረት›ን ይዤ፣ በውስጡ ከተካተቱት ተረቶችም ሦስቱን መዝዤ እኔ ሳነባቸው የገባኝን ላካፍላችሁ እሞክራለሁ።

መተዋወቂያ
***

የሀዲስ ዓለማየሁ የመጀመሪያ የታተመ መጽሐፍ የሆነው ‹ተረት ተረት የመሠረት› በሦስት የተለያዩ ጊዜያት ይዘቱን እየቀያየረ ታትሟል። በ1948 ለመጀመሪያ ጊዜ ሲታተም ዐሥራ አንድ ተረቶችን ይዞ ነበር፤ የ1962ቱ ሁለተኛ ሕትመት የተረቶቹን ይዘት ሳይቀይር ነገር ግን አጋዥ ስዕሎች ተጨምረውበት ታተመ፤ በ1985 መጽሐፉ ለሦስተኛ ጊዜ ሲታተም፣ ስዕሎቹ ቀርተው አምስት አዳዲስ ተረቶች ታክለውበት መግቢያም ተሠርቶለት ወጥቷል። ይህ የመጨረሻው እና ተደጋግሞ የታተመው ሕትመት በውስጡ ዐሥራ ስድስት ተረቶችን የያዘ ሲሆን፣ ተረቶቹ በአብዛኛው ዋነኛ ባለታሪኮቻቸው እንሰሳት ናቸው፤ በተረቶቹ ውስጥ ሰዎች ቢገኙ እንኳን ፍዝ ሚና ኖሯቸው ነው የተመሰሉት። እንደ ሞት፣ እርጅና እና በሽታ ያሉ ረቂቅ ሐሳቦች ሥጋ ለብሰው የሚመጡበት ተረትም በመድበሉ ውስጥ ተካቷል።

በዚህ መጽሐፍ ውስጥ የምናገኛቸው አብዛኞቹ ተረቶች ከላይ ከላይ ሲታዩ ተቀብለናቸው የምንኖራቸው ተፈጥሯዊ ሁኔታዎች፣ የሰዎች እና የእንስሳት ግንኙነቶች፣ የእንሰሳት የእርስ በርስ ግንኙነቶች፣ የእንሰሳት ባሕርያት፣ የእንሰሳት ተፈጥሮ እንዴት አሁን ያለበት ደረጃ እንደደረሰ የሚገልጡ፣ ኢሶዶሬ ኦክፔሁ “ገላጭ” የሚላቸው ዓይነት የእንሰሳት ተረቶች ናቸው። ለምሳሌ በቅሎ ለምን እንደማትወልድ፣ ጅቦች ለምን ፊትና ኋላ እንደማይሄዱ ወይም ለምን የቡዳ ምሳሌ እንደተደረጉ፣ እንሰሳት እንዴት ወደ ሳርበል እና ሥጋ በልነት እንደተከፋፈሉ እና አንበሳም እንዴት “ንጉሠ አራዊት” እንደሆነ፣ እንዲሁም አይጥ እና ድመት መሐል ለምን ጠላትነት እንደተፈጠረ ይነግሩናል።

ደራሲው ተረት “ተወዳጅ እንዲሆንና ደስ እያለ እንዲነበብ አፋዊ መልኩ ወይም የሞራሉ ጌጥ ደህና ሆኖ የተሰራ እንዲሆን ያስፈልጋል” (ገጽ 5) እንደማለታቸው ተረቶቻቸውን በተመሠከረለት የአከያየን ክኅሎታቸው አንባቢን ይዘው የሚያቆዩ አድርገው ደርሰዋቸዋል። እንደ ቃላዊው ተረት አንድ መሥመር የሚከተሉ የታሪክ አወቃቀሮች፣ ያልተወሳሰቡ ታሪኮች፣ በአብዛኛው በድርጊቶቻቸው እና በንግግሮቻቸው በቀላሉ የምንተዋወቃቸው ገጸ ባሕርያት፣ የማያደናቅፍ ቋንቋ የሐዲስ ተረቶች መለያዎች ናቸው።

እነዚህ ተረቶች ጽሑፋዊው የተረት ዘውግ ከቃላዊው ተረት በተዋሰው ስልት መሠረት ሁሉም ከአፋዊው አጫዋችነታቸው፣ ከጊዜ ማሳለፊያነታቸው ባሻገር ለአንባቢው (እንደየመረዳቱ) የሚሰጡት ትምህርት ወይም “ሞራል” አላቸው። ሐዲስ በተረቶቻቸው ደግነትን፣ ብልሕነትን፣ ተስማምቶ መኖርን፣ ያለኝ ይበቃኛል ማለትን እና የመሳሰለውን ሲሰብኩ፤ ስግብግብነትን፣ ክፋትን፣ ከንቱ ውዳሴን፣ ሞኝነትን፣ በሌላው ላይ መፍረድን እና የመሳሰለውን ያወግዛሉ።

ሳንሱር የገፋው (ዘውዳዊውን ሥርዓት የተጋፋው?) ተረት
***

የሀዲስ ተረቶች እንደማንኛውም ማዝናኛ እና ማስተማሪያ ተረት እንዲታዩ፣ ጭብጦቻቸውም ኹለንታዊ ተደርገው እንዲወሰዱ፣ ሀዲስ በመግቢያቸው ላይ ግፊት ያደርጋሉ፤ ወደ ሌላ አትተርጉሙብኝ ብለው የሚማፀኑም ይመስላሉ፦

“አንባቢዎች ሆይ፣ ከተረት ታላቅነት አንዱ፣ በጊዜና በቦታ የማይወሰን መሆኑ፣ ማለት ላለፈ፣ ላለ፣ ለሚመጣም መሆኑና እንዲሁም ሰዎች በማኅበራዊ ኑሮ በሚኖሩበት አገር ሁሉ ለርስ በርሳቸውና ለያንዳንዳቸው ባሕርይ ምሳሌ መሆኑ ነው። ስለዚህ የተረትን ትርጉም ላንድ አገር፣ ላንድ ሰው፣ ወይም ለተወሰነ ጊዜ መስጠት፣ የጠበበ አስተያየትና ለደራሲውም ትክክለኛ ፍርድን አለመስጠት መሆኑን ማሳሰብ እወዳለሁ። (ገጽ 4)”

እሳቸው ይህንን ይበሉ እንጂ ተረቶቻቸው በዘመን ዓይን ከመታየት አልዳኑም። በመጨረሻው እትም ውስጥ ከተጨመሩት ድርሰቶች አንዱ የሆነው “አንበሳ ንጉሠ አራዊት” የተባለው ተረት በ1948 ታርሞ ካልመጣ አይታተምም ተብሎ ተመልሶባቸዋል፤ እሳቸውም አላርምም በማለታቸው ከመድብሉ ውስጥ እንዲወጣ ሆኗል። ለዚህ ዋነኛው ምክንያት በተረቱ ውስጥ የሚተረከው የአንበሳ ግዛተ ዐፄ የኢትዮጵያን ዘውዳዊ ስርዓት የሚመስል በመሆኑ እና የአንበሳው አገዛዝ ከሕዝበ እንሰሳቱ ይልቅ ለመኳንንተ አራዊቱ ያደላ መሆኑን ስለሚያሳይ ይመስላል። ንጉሡ ቸልተኛ እና መኳንንቱ የሚያቀርቡለትን የሕዝቡን ሥጋና ደም ተኝቶ የሚቀለብ፣ መኳንንቱ ደግሞ የመረጣቸውን ሕዝብ አርደው የሚበሉ በቃኝ የማያውቁ አውሬዎች አድርገው ከመመሰላቸው ባሻገር፣ እነዚሁ መኳንንት ሕዝበ እንሰሳቱ መሐል ጠላትነትን ዘርተው ሲበታትኑትና ንጉሥ አንበሳንም ያለ ተገዢ ሕዝብ ሲያስቀሩት ማሳየታቸው በስርዓቱ ቃፊሮች እና ምናልባትም በራሳቸው በዐፄ ኃይለ ሥላሴም አልተወደደላቸውም።

ይኽ ተረት ሳይታረም እንዳይታተም ከተከለከለ በዐሥር ዓመቱ ባሳተሟቸው ‹ፍቅር እስከ መቃብር› እና ‹ኢትዮጵያ ምን ዓይነት አስተዳደር ያስፈልጋታል?› በተባሉት መጽሐፎቻቸው ውስጥ ስለ መንግስት አስተዳደር ሥርዓት ያነሷቸውን ሙግቶች እና የለውጥ ሐሳቦች ካነበበ በኋላ ይኽንን “አንበሳ ንጉሠ አራዊት” የተባለ ተምሳሌታዊ ተረት ያገኘ አንባቢ የሐዲስን ቅጥጥብ (political parody) ሳያስተውል ማለፍ የሚቻለው አይመስለኝም፤ የሀዲስ በዘመንም በሥፍራም ያልተገደበ ኹለንታዊ ትርጓሜ ስጡልኝ ተማፅኖ ሽሙጡን አይጋርድበትም።

በርግጥ የዘውዳዊ አገዛዝ ጠባያት ኹለንታዊነት ሊኖራቸው ይችላል፤ በሁሉም ቦታ በሁሉም ዘመን የሚመሳሰሉባቸው ጠባያት ይኖሯቸዋል። ይኽ ማለት ግን የአገሬን ተረት እያነበብኩ፣ ሀዲስ ስለዓለም ዘውዳዊ ሥርዓቶች እየነገሩኝ ነው ለማለት የኢትዮጵያውን ሥርዓት የተረቱ ፍካሬዬ ውስጥ ሳላካትተው ማለፍ አለብኝ ማለት አይደለም። ሀዲስ በዚሁ ተረት ውስጥ ያስቀመጧቸውን እና እሳቸው ቢከላከሉም፣ ወይም ኢትዮጵያን እያሰቡ አልጻፉትም ብንል እንኳን ራሱ ተረቱ ውስጥ እንዲህ ወዳለው ትርጓሜ የሚገፋፉንን መጠቁሞች እናገኛለን (ገጽ 101-125)።

ጥቁር እና ነጭ – አይጥ እና ድመት
***

ሀዲስ ዓለማየሁን እዚህ ገጽ ላይ በበቃ ደራሲነታቸው እናንሳቸው እንጂ መምህር፣ አርበኛ፣ ዲፕሎማት፣ የፖለቲካ አቅጣጫ መሪም ነበሩ። የኢጣሊያ በቀል ያረገዘ እና ቅኝ ግዛትን የቋመጠ ዓይን ኢትዮጵያ ላይ አርፎ አገራችንን በወረረ ጊዜ፣ ሀዲስ በፉከራ እና በቀረርቶ በተዋዛው የሕዝቡን ወኔ በተውኔት ድርሰታቸው (“የኢትዮጵያና የጣሊያን ጦርነት በአድዋ”) ቀስቅሰዋል። ከዚያም በራስ ዕምሩ ጦር ውስጥ ተሰልፈው ወራሪውን ለመመከት ተዋግተዋል፤ ከብዙ የጦርነት ድሎች በኋላም ጎጀብ ወንዝ ላይ ተማርከው ለሰባት ዓመታት ጣሊያን አገር በግዞት ቆይተዋል። ከዚህ የስደት እስረኝነት ከተመለሱ በኋላ ነበር ኢትዮጵያን ወክለው በተለያዩ አገሮች፣ በተለያዩ ዓለም ዐቀፍ ጉባኤዎች ላይ በመሳተፍ እንዲሁም በዲፕሎማትነት፣ እና በሚኒስቴርነት ሲያገለግሉ የቆዩት። እንግዲህ ‹ተረት ተረት የመሰረት› ከዚህ ሁሉ ውጣ-ውረድ-ውጣ በተገኘ የሕይወት ተመክሮ እና ንባብ ላይ ተመሥርቶ የተደራጀ መጽሐፍ ነው ማለት እንችላለን።

ሀዲስ በ1949 “በኮሎምቢያ ዩኒቨርሲቲ የሚማሩ፣ ከልዩ ልዩ አገር የተሰበሰቡ ተማሪዎች ባንድ የሚኖሩበትና ስለ ልዩ ልዩ ጉዳይ ጉባዔ እያደረጉ የሚወያዩበት ቤት” ባሉት ‹ኢንተርናሽናል ሀውስ› ጉባዔ ላይ በተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ጋባዥነት ንግግር አድርገው ነበር። እሳቸው እንደሚሉት ስለኢትዮጵያ እና ስለቅኝ አገዛዝ እንዲናገሩ ተጠይቀው፣ በተለይ ቅኝ አገዛዝን በተመለከተ ነገር በምሳሌ ቢቀርብ ይበጃል ብለው ከሐተታ ይልቅ ሥርዓቱን ቁልጭ አድርጎ የሚያሳይ ተረት አቅርበዋል፤ ይኸው ተረትም “የድመት ስህተት” ተብሎ በራሱ በ‹ኢንተርናሽናል ሀውስ› መጽሔት ላይ ወጥቷል። ይኽ ተረት ትንሽ ማስተካከያ እና የርዕስ ለውጥ ተደርጎለት ወደ አማርኛ ተመልሶ እዚህ መጽሐፍ ውስጥ ተካቷል (ገፅ 31-43)።

ተረቱ የድመት ሕዝብ የገጠመውን የምግብ ችግር ለማቃለል እንዴት የአይጥን ሕዝብ በላሠልጥንህ ዘዴ አታሎ እንደፈጀው ይተርካል። የድመት አገር በሕዝብ ብዛት፣ በኃይልና በሥልጣኔ እየደረጀ ሲመጣ ያለው የተፈጥሮ ሀብት፣ በተለይ ምግቡ እና የፋብሪካው ግብአት እያነሰው በመምጣቱ፣ የድመት ሕዝብ በረሃብ የማያልቅበትን፣ ሥልጣኔውም የማይጠፋበትን መላ ፍለጋ ባሕር ተሻገረ። መልዕክተኞቹ የድመት “አንትሮፖሎጂስቶች” የአይጥ ሕዝብ በምንትነቱ እንዲያፍር ካደረጉት በኋላ እንደኛ ውብ እና ግዙፍ እናደርግሃለን ብለው አባበሉት። ከዚያም የድመት መንግሥት በአይጥ ግዛት አይጦች ወደ ድመትነት እንዴት እንደሚለወጡ የሚያስተምሩ ትምህርት ቤቶችን፣ ለውጡን እንዴት ማካሔድ እንደሚቻል የሚያጠኑ ሆስፒታሎች፣ ሌሎችንም ድመታዊ ተቋማትን አቋቋሙ። የአይጥ ሬሳዎች በላቦራቶሪ ሊመረመሩ ወደ አገረ ድመት ይጓጓዙም ጀመር። ይህ ስላልበቃም የአይጥ ወጣቶች ከነነፍሳቸው ለትምህርት በሚል ሰበብ ወደ ድመት ግዛት ይወሰዱም ይጀምራል። ይኼ ሁሉ ማታለል መሆኑን ከብዙ ዓመታት በኋላ የተረዱት አይጦች በገዛ አገራቸው ከድመት ጠላቶቻቸው ለመሸሸግ ጉድጓድ ቆፍረው መኖር ይጀምራሉ።

ይኼ ተረት አፍሪካን ለማሠልጠን በሚል ሽፋን በቅኝ ገዢዎች የተፈፀሙ ማታለያዎችን እና ግፎችን በተምሳሌታዊ ስልት ያቀረበ፣ የዓለምን የሥልጣኔ ታሪክ የሚሞግት፣ በአንትሮፖሎጂ ስም፣ በሳይንስ ስም የተካሔዱ የዘር ጭቆናዎችን በሽሙጥ ሾጥ ያደረገ ተረት ነው። ይኽ ተረት ከነ ቺኑዋ አቼቤ ታላላቅ ልቦለዶች ባልተናነሰ፣ ነገር ግን ዓለም በሚኮራበት የሥልጣኔ ታሪክ ላይ በመቀጣጠቡ ደግሞ በተምሳሌታዊ ኪነቱ የላቀ አፍሪካዊ ድምፅ ነው። በምሬቱ ከማሳቀቅ፣ በወቀሳው ከማማረር ይልቅ ለተወራሪዎቹም ለወራሪዎቹም ያለፉበትን፣ ያሉበትን እና የሚኖሩበትን ሁኔታ ያሳየ ተረክ ነው። ቅኝ አገዛዝ ሕዝቡን ዘርፎ፣ የተፈጥሮ ሀብቱን ተቆጣጥሮ አገሬውን ከሚታይ ሀብቱ ብቻ አይደለም የሚያራቁተው፤ ሌላው ሌላው የሥልጣን እና የሥነ ልቡና ጉዳይ ቢቀር እንኳን አገሬው ከምንትነቱ እንዲጣላ፣ የወራሪውን ምንትነት በመመኘት የራሱን ባሕልና ወጉን፣ ራሱንም ጭምር በስውር ደባው እንደነጠቀው ታሪክ ይመሰክራል። የዚያ የማንነት ዝርፊያ ውጤቱ እስካሁን ድረስ ለመዝለቁ ደግሞ ከዓይናችን ወዲያ ምስክር አይኖርም።

ሀዲስ በሌሎቹም ተረቶቻቸው ውስጥ እንደሚሉት ለእንዲህ ያለው የሰው ልጅ ጥፋት ትልቁ ምክንያት በቃኝ አለማወቅ ነው። ሥልጣኔ በወጉ ካልተያዘ አልጠግብ ባይነትን ያረባል የሚሉ ይመስላሉ። ለዚህም ሳይሆን አይቀርም የዚህን ታሪካዊ ተረት ርዕስ “ጥጋብ ስስትን ያገባ እንደሆን፣ ረኀብን ይወልዳል” ያሉት። በነገራችን ላይ ይኽንን የአይጥ እና የድመት ተምሳሌታቸውን ‹ፍቅር እስከ መቃብር› ውስጥ ፊታውራሪ መሸሻ የሚያስገብሩት እና በክፉ ቀኑ ሳይቀር የሚዘርፉት ባላገር ባመፀባቸው እና ለውጊያ በተገዳደራቸው ወቅት ሲጠቀሙበትም እናያለን፤ ይህም ተረቱ ከኹለንታዊነት ወዲህ አገራዊ ስለመሆኑ የሚጠቁመን ፍንጭ ነውና የፊታውራሪን ንቀት የጀቦነው ተረትና ምሳሌ ላስታውሳችሁ፡- “…ያይጦች መሰናዶ፣ ያይጦች አድማ ድመት እስኪደርስ ነው!” (ገጽ 259)

ይኸው የሰው ልጅ ሥልጣኔ ጉዳይ ገደዳቸው ሆኖ ከጻፏቸው ተረቶች ሌላኛውን ሰፋ አድርገን እንመልከተው።

ነገረ ሥልጣን ወ ሥልጣኔ 
***
በተረቶቹ አሰላለፍ መጨረሻ ላይ የምናገኘው “ዞሮ ዞሮ ዓለም ለዝንጀሮ” የተባለው ሥልጣን ወይም/እና ሥልጣኔ የተባሉት የሰው ልጅ ጉዳዮች በዝንጀሮዎች አማካይነት የተመሰጠሩበትን ተረት ነው። ተረቱ የሥልጣን (power) ጥያቄ የገነነበት ነው። የሰው ልጅ የሥልጣኔም ሆነ የኋላ ቀርነት ታሪክ ከዚህ ጥያቄ አምልጦ አያውቅም። ስለሰው በሚታወቀው ‹ሚቶሎጂያዊ› ወይም መጽሐፍ ቅዱሳዊም ሆነ ‹አርኪዎሎጂያዊ› ታሪክ የሚገለጸው ሰው ከአልጠግብ ባይነት እና ከፍርሃት በመነጨ የሥልጣን ፍላጎት ዓለሙን ለመቆጣጠር ሲጥር እንደኖረ ነው።
ይኽ ኹለንታዊ ጉዳይ ተረቱ ውስጥ በኹለት ኃይሎች መሐል ባለ የሥልጣን(ኔ) ልዩነት ላይ ተመሥርቶ ቀርቧል። ኹለቱ ኃይሎች ዝንጀሮ እና ሰው ተብለው የቃላትን ሥጋ የለበሱ እስቦች ናቸው። ውክልናቸውም ኋላቀርነት እና ሥልጣኔ፣ ጥቁር ዘር እና ነጭ ዘር፣ ደካማ እና ኃያል፣ ወይም ጨለማ እና ብርሃን ሊባል ይችላል። በርግጥ ይኼ ውክልና ዝንጀሮ ወይም ሰው በ‹ሚቶሎጂ› ወይም በሀገረሰብ ተረቶች ውስጥ ስለ ትዕምርታዊነታቸው ተብሎ ሲገቡ ከሚኖራቸው ውክልና ጋር ይሰምራል ማለት አይደለም። ለምሳሌ ዝንጀሮ ማጭበርበርን፣ ብልጣብልጥነትንና ሌብነትን እንዲሁም አስቀያሚነትን እንደሚወክል የሚገልጹ አሉ፤ በቅዱሳት ጽሑፎቻችን ውስጥ ወደ ዝንጀሮነት መለወጥ ወደ ጥልቁ ከመጣል የማይተናነስ ቅጣት ሆኖ እናያለን። በቺርሎት ‹Dictionary of Symbols› ውስጥ ደግሞ ዝንጀሮ ከፅልመት ወይም ካልነቃው አዕምሮ ተግባራት ጋር የተያያዘ ተደርጎ ታትቷል (ገጽ 202)።

የሀዲስ ዝንጀሮዎች ከሰዎች አንፃር ሲታዩ፣ የጨለማ ሕይወት ወኪሎች ናቸው፤ ከሰው በተቃራኒ ለነገዬ የማያውቁ፣ መተፋፈር የሌለባቸው፣ ነውር የማያሳስባቸው (ለምሳሌ ከልጆቻቸው እና ከወላጆቻቸው ጋር ግብረ ሥጋ የሚፈፅሙ)፣ በዝርፊያ የሚኖሩ፣ ከጠላታቸው ራሳቸውን የሚጠብቁበት ቴክኖሎጂ የሌላቸው ናቸው።

ይኼን ውክልና መሠረት አድርገን የሥልጣን ጉዳይ የተስተናገደበትን መንገድ ወዲያ ወዲህ እያልን እንመልከት። ሀዲስ “በጊዜና በቦታ የማይወሰን” ባሉት ተረታቸው ውስጥ ይኽንን ዐብይ ጉዳይ ያቀረቡት በዋነኛነት ከሥልጣኔ ታሪክ ጋር አያይዘው ነው። በተረቱ ውስጥ የተረቱ ልብ የሚመስለኝ ስለ የሰው ልጅ የሥልጣኔ ታሪክ የሚተረክበት ክፍል ነው፤ ይኽንን የሚነግሩን በእርጅናቸው ምክንያት የዝንጀሮ ሕዝብ ከገፋቸው ሦስት የዝንጀሮ ሊቃውንት አንዱ ናቸው። ዝንጀሮዎች “ሰው ከዝንጀሮ ነው የመጣው” የሚለውን የሰው ልጆች ትምህርት ሰምተው፣ እውነትነቱን ለማጣራት፣ ወዲያውም የፍጥረት ቀዳሚነታቸው በሰው ላይ የሚሰጣቸውን ሥልጣን ለማረጋገጥ ወደነዚህ ሦስት ሊቃውንት ሲሔዱ እውነቱ በተቃራኒው ዝንጀሮዎች በሰዎች ጦስ ተፈጠሩ እንጂ፣ ሰዎች ከዝንጀሮዎች አልመጡም ይባላሉ። በዝንጀሮ ጠቢባን ዕውቀት፣ ጥንት ሰዎች በሁለት መደብ ተከፍለው ይኖሩ ነበር። አንደኞቹ “ከሰው የማይቆጠሩ”፣ ደጋ ደጋውን የሚኖሩ ዘላኖች ነበሩ፤ ሁለተኞቹ ደግሞ በአንድ ቦታ ረግተው “በደስታ” የሚኖሩ ነበሩ። ሆኖም እነዚህ ሁለተኞቹ “በሀብት እየበለፀጉ፣ በዕውቀት እያደጉ፣ በኃይል እየበረቱ ሲሄዱ፣ በበሉ ቁጥር የሚርባቸው፤ ባገኙ ቁጥር ጨምረው ካላገኙ፣ መኖር የሚችሉ የማይመስላቸው፤ ባወቁ ቁጥር ደግሞ፣ ጨምረው ካላወቁ፣ ያወቁት የማይበቃቸው፤ በበረቱ ቁጥር ደግሞ ጨምረው ካልበረቱ የሚሸነፉና የሚጠፉ የሚመስላቸው ሆኑ” (ገጽ 216)።

እነዚህ ሰዎች ተፈጥሮን በኃይል እና በዕውቀታቸው አስገብረዋል፤ በዕውቀትም በኃይልም እላይ ደርሰዋል። ግን በቃን አላሉም፤ ሀብታቸው የሚያከርማቸው፣ ኃይላቸው ከመጥፋት የሚያድናቸው አልመስል ብሏቸዋል። ስለዚህ መጠፋፊያ ጦር መሣሪያ ፈጥረው “እርስ በርሳቸው ይተራረዱ፣ እርስበርሳቸው ይፋጁ ጀመር።” የእነዚህ የሠለጠኑት የሰው ልጆች በጦርነቱ በሙሉ አለቁ፤ ባልታወቀ አጋጣሚ ከጦርነቱ የተረፉትም በሰው ፈንታ ዝንጀሮ፣ ጦጣ እና ጉሬዛ ወለዱ። እንግዲህ በዝንጀሮዎች የኬትመጣ (የጥንተ ነገር) ‹ሚቶሎጂ› መሠረት የዝንጀሮ ሕዝብ የተፈጠረው የሰዎች ሥልጣኔ ባመጣው የተፈጥሮ መዛባት ምክንያት ነው።

ጥንተ ነገርን መመርመር የሰው ልጅ ወሳኝ የሥልጣን ማጠየቂያ (power justification) ሆኖ የኖረ ነው፤ ለዚህ ደግሞ በተለያዩ ዳርዊናዊውን መላምት ተከትሎ የመጣውን፣ የሐዲስን የድመት ‹አንትሮፖሎጂስቶች› የመሰሉ የአውሮፓ ሊቃውንት የፈጠሩትን የዘር ማዋደጃ መላምት ማስታወስ እንችላለን። በ1900 (እ.ኤ.አ.) ሰው ከዝንጀሮ መሳይ የዘር-ሐረግ ነው የመጣው የሚለውን የአዝግሞተ ለውጥ አስተሳሰብ አቀንቃኞች ነጩም ጥቁሩም ዕኩል ከአንድ ዘር ሊገኙ አይችሉም በሚል መንፈስ (ይመስላል) ወገኖቻቸው ነጮች እጅግ አስተዋይ ከመሰሏቸው ‹ቺምፓንዚዎች›፣ ቀረብ የሚሏቸው ቢጫዎቹ (ቡኒዎቹ) ደግሞ አነስ ያለ አስተዋይነት ካላቸው ‹ኦራንጉታዎች› የተገኙ ናቸው፤ ጥቁሮች ግን ከደደቦቹ እና ከጠንካሮቹ ጎሬላዎች የተገኙ ናቸው ብለው አወጁ። ይኽ ለታላቁ ሕልማቸው ተገቢነት ማስረጃቸው እንጂ መጨረሻቸው አልነበረም። እንዲያውም ሂትለር ከራርሞ ሲመጣ ይህንን የተመቻቸለትን “ሣይንሳዊ” ማጠየቂያ ተመርኩዞ፣ የአዝግሞታዊያኑን አስተሳሰብ ለዘር ማንጻት (Race Purification) ተግባሩ ተጠቀመበት፤ ዓለምን በአርያን ዘር ሥር ለማስገበር ለያዘው ታላቅ ግብ እንዲረዳውም፣ የሰውን ልጅ በሦስት ከፈለበት፦ እሱና ዘመዶቹ “ልዕለ ሰብኣዊያን” (ሰማያዊ ዓይኖች፣ ወርቃማ ፀጉር ያላቸው አርያኖች) ባሕል ፈጣሪ፣ ለእነሱ ቀረብ ያሉት የስላቪክ እና የሜዲትራኒያን ዘሮች (ይሄ ኋላ ጃፓኖችንም አካቷል) ባሕል ተቀባይ አደረጋቸው፤ በሂትለር አከፋፈል “ባሕል አጥፊዎች” የተባሉት ጥቁሮች እና የዘር ማጥፋት እርምጃው ገንኖ የጎዳቸው ይሁዲዎች ናቸው (F and M Krammer. “Evolutionism: Its Inherent Racism Censored.” p 2)፤ (ይሁዲዎች በመጽሐፍ ቅዱስ ላይ ተመርኩዘው ራሳቸውን “ኅሩያን” /elects of God/ አድርገው ማየታቸው ዓለምን ለመግዛት ባይመቸው እኮ ነው!) ጃፓኖችን ኋላ ሁለተኛው እና የባሕልና ሥልጣኔ ተቀባዮቹ ጎራ ውስጥ ያካተታቸው እነሱም ለዘመናት ራሳቸውን የአማልክት ዘር አድርገው ካስቀመጡበት ዙፋን ላይ ለዘዴያቸው ወረድ ብለው ከሂትለር ኃያልነት ለመቋደስ አፍቃሪዎቹ መስለው በመቅረባቸው ነው፤ ያም ሆኖ ግን እነሱም ራሳቸውን እና ዓለምን የሚያዩበት የተለየ መነፅር ስለነበራቸው ከእነሱ ውጭ ያለውን ዓለም በሦስት ከፍለው ያዩ እንደነበር ከበደ ሚካኤል ይነግሩናል። ይኸውም “በአንደኛው ክፍል ጠላቶቻችን ይገኛሉ። በሁለተኛው ክፍል ያሉት ከጦርነቱ ውስጥ ያልገቡ ጠላቶቻችን ናቸው። ሦስተኛውን ክፍል የያዙት ደግሞ ወዳጆቻችን የሆኑት ጠላቶቻችን ናቸው” (‹ጃፓን እንደምን ሠለጠነች?› ገጽ 86)።

የሐዲስ ዝንጀሮዎች ጥንተ ነገራቸው ሲያሳስባቸው የምናያቸው፣ እንደ ሰው በአካባቢያቸው ላይ ለመሠልጠን የተገባቸው ስለመሆናቸው ታሪክን ዋቢ አድርገው ለመሞገት እንዲያስችላቸው ነው። ዝንጀሮዎቹ ጠላት የበዛባቸው ናቸው። ሰዎች በዱር በገደል እያደኑ እንደ ጠላት ይጨርሷቸዋል። አውሬዎች እያደኑ ይበሏቸዋል፤ የተረፉትንም መድረሻ ያሳጧቸዋል። ሰዎች እውነትም ከዝንጀሮነት ወደ ሰውነት ከተለወጡ፣ አሁን እነዚህ የተፈጥሮ እና የአካባቢያቸው “ባሮች” (ከእጓለ ተውሼው ነው) የሆኑት የሐዲስ ዝንጀሮዎች ከሰው ጋር ተደራድረው የውላጤውን ዘዴ በመማር ወደ ሰውነት ሊለወጡ ይችላሉ – በእነሱ ግምት። ይሄ ውላጤ ከተሳካ ደግሞ “እንደ ሰዎች ያለስጋት፣ በደስታ መኖር” ይችላሉ፤ የሰዎችንም የሥልጣን እና የሥልጣኔ ትሩፋቶች ማጣጣም ይችላሉ።… ይኼ የመሠልጠን ፍላጎት ነው ኬትመጣቸውን የሚያስመረምራቸውና ወደ ሊቃውንቱ የመራቸው።

አስቀድሞ እንዳልኩት ሀዲስ ግን ሐሳባቸውን እዚህ የሥልጣን ማጠየቂያ ኀሰሳ ላይ በማቆም ፈንታ፣ የጥንተ ነገሩን ታሪክ አዝግሞታዊያንን ለመንካት ያሰቡ ይመስል ይገለባብጡታል። ከዚያም “ከሰው የማይቆጠሩ” ተብለው የነበሩትንና መፋጀቱ ያልነካቸውን ደገኞች አምጥተው የቀድሞዎቹ ባለፉበት የሥልጣኔ እና የአልጠግብ ባይነት ታሪክ ያሳልፏቸዋል። የዝንጀሮው ጠቢብ ዝንጀሮዎች ወደ ሰውነት ሊቀየሩ ቀርቶ እነዚህኞቹም፣ እንደቀድሞዎቹ ሊተላለቁና ወደ ዝንጀሮነት ተቀይረው የዝንጀሮ ሕዝብ በረሃብ እንዳያልቅ ሲሰጋ እናየዋለን። ሀዲስ የሰውን ልጅ የሥልጣኔ ታሪክ በአንድ በሥልጣን በሚመራ ዞሮ ገጠም ዑደት ያስቀመጡት ይመስለኛል። በተረቱ መሠረት ሰው በአካባቢው ላይ ይሰለጥናል፣ አካባቢውን ካስገበረ በኋላ ደግሞ ከሌሎች ወገኖቹ ጋር የሥልጣኔ ፉክክር እና የሥልጣን ሽሚያ ውስጥ ይገባል፤ ይኼ ፉክክር እና ሽሚያ ደግሞ የሰው ልጆችን ወደ መተላለቅ ያመራቸዋል፣ ከእልቂቱ ሲያንሰራሩ እንደገና ያለቁት ወገኖቻቸው ባለፉበት ዑደት ያልፋሉ – እንጂ ከዚህ የሥልጣን ፍላጎት ከሚመራው ክብ አምልጠው አይወጡም። እውነትም የሰው ልጅ ምንም ያህል ቢሠለጥን ሥልጣኔው ከበጎነቱ ባሻገር የመጠፋፋትን ስጋት አዝሎ ሳይመጣበት የቀረበት ጊዜ የለም። ምናልባት “መኖር ያለማቋረጥ መፋጀት ነው፣” የሚለው ድምዳሜ ጥሩ መቋጫ ሳይሆነኝ አይቀርም።

ሀዲስ ዓለማየሁ በዚህኛው ተረት ውስጥ ከሰው ልጅ የሥልጣኔ ታሪክ ጋር ሙግት የገጠሙ ይመስላሉ። አስቀድሞ በአስረጅነት የጠራኋቸውን “አንበሳ ንጉሠ አራዊት” እና “ጥጋብ ስስትን ያገባ እንደሆን፣ ረኀብን ይወልዳል” የሚሉትንም ተረቶች አንድ ላይ ደምረን ስናያቸው፣ እነዚህ በውብ አተራረክ “የተጌጡ” የሀዲስ ተረቶች ሥልጣኔም ሆነ ሥልጣን በአግባቡ ካልተጠቀሙበት ለጥፋት ይዳርጋሉ ሊሉን እንደፈለጉ እንረዳለን። ጋሼ ሞልቬር የ1948ቱን እትም አንብበው፣ (‹Tradition and Change in Ethiopia…›) እንዳሉትም ሀዲስ በተረቶቻቸው፣ ባለሥልጣኖች ሥልጣናቸውን አላግባብ እንዳይጠቀሙ አስጠንቅቀዋል ማለትም እንችላለን (ገጽ 227)። ሞልቬር ለባለሥልጣኖች የተሰጠ ማስጠንቀቂያ ካሉት በተጨማሪ ግን ተረቶቹ ሐዲስ ሥልጣኔንም በራሳቸው መንገድ የበየኑባቸው፣ በዓለም ሥርዓት (ቅኝ አገዛዝን፣ ዘውዳዊ ሥርዓትን እንዲሁም አዝግሞታዊው ሳይንስ ላይ የተመረኮዘው ዘረኝነት) ላይ የተቀጣጠቡባቸው ድርሰቶች ናቸው።

የዓለም ሥልጣኔ የሰውን ልጅ በማስተባበር ፈንታ ወንድምን በወንድሙ ላይ እያስነሳ የሚያፋጅ ነው የሚለው የሀዲስ አስተሳሰብ በተለይ “ዞሮ ዞሮ ዓለም ለዝንጀሮ” በተባለው ድርሰት ውስጥ ደምቆ ይታያል። “ሰውን ችግርና ድንቁርና እንጂ፣ ምቾትና ዕውቀት አያስችለው!” ይላሉ (ገጽ 218)። የሰው ልጅ ምቾት እና ዕውቀት አልበቃ ብሎት ወገኑን ለማጥፋት የሚነሳ ከሆነ፣ ይኽንን እልቂት ባሉበት ቆሞ መጠበቅ አያዋጣም ሲሉም ይመክራሉ። ይህንኑ ምክራቸውን በዚህ ተረት መጨረሻ ላይ በእንጥልጥል ትተውት በ1966 በታተመው ‹ኢትዮጵያ ምን ዓይነት አስተዳደር ያስፈልጋታል?› ውስጥ ያስቀመጡት ይመስላል፦ “የምንኖርበት ጊዜ ታጥቆ ካልሮጡ ቀስ ብሎ የሚጉዋዝ ከሁሉ ሁዋላ የሚቀርበት ጊዜ ነው፤ አስቀድሞ ብርቱ መከላከያ ካልሠሩና ካልተጠነቀቁ ድንገት የሚነሳ ማዕበል ክፉውንም በጎውንም ባንድ ላይ ጠርጎ ወደተፈለገው ሳይሆን ወዳልተፈለገው ሊወስድ የሚችልበት ጊዜ ነው፤…” (ገጽ 25) ስለዚህ በእንዲህ ያለው አስጊ ዓለም በተለይ ለአገራቸው ለኢትዮጵያ በጣም የሚያስፈልገው፣ በኢኮኖሚም በአስተዳደርም ከዘመኑ ጋር መራመድ መሆኑን ገልጸዋል (ገጽ 3)።

Advertisements

Leave a Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: